Արաբների և հայերի հարաբերությունը հայերի դեմ իրականացվող ցեղասպանությունն ուսումնասիրող աշխատություններում քիչ ուսումնասիրված թեմաներից է։ Էմրե Ջան Դաղլըօղլուն, ով Սթենֆորդի համալսարանի պատմության ամբիոնի ասպիրանտ է, իր «Արաբների 1915 թվականը» գրքով միավորում է այս ոլորտի ակադեմիական ուսումնասիրությունները։ Այս կերպ Դաղլըօղլուն անդրադառնում է արաբների և  հայերի հարաբերություններին 1915 թվականին և դրանից հետո: Էմրե Ջան Դաղլըօղլուի հետ զրուցել ենք հայերի հետ արաբների հարաբերության և «Արաբների 1915 թիվը» գրքի մասին։

Վերջին տարիներին ավելացել են քրդերի վերաբերյալ ուսումնասիրությունները՝ ինչպես հայերի դեմ ցեղասպանության բանավեճերում, այնպես էլ գրականության մեջ։ Բայց արաբական հարցը միշտ հետ է մնացել։ Ինչո՞վ եք պայմանավորում այս ոլորտում առկա բացը

Իրականում գիրքն ստեղծվել է հենց այդ դատարկության զգացումից։ 2014-ին, երբ աշխատում էի «Ակօս»-ում, պատահաբար հանդիպեցի Ֆաիզ ալ-Ղուսեյնի՝ ցեղասպանության մասին վկայություններին։ Ինչպես ես նկատեցի, դա ցեղասպանության մասին առաջին պատմությունն էր, որը գրվել էր մի մահմեդականի կողմից: Բայց երբ ես փորձեցի  ուսումնասիրել  որպես բեդվին ազնվական ներկայացված Ֆաիզին և նրա աշխատությունը, շատ բան չգտա: Այս թեմայի վրա  աշխատողները հղումներ են կատարել Ֆաիզի պատմածին, սակայն քիչ են ուշադրություն դարձրել այն հանգամանքին, թե ինչու է նա, որպես մուսուլման արաբ, գրել նման նյութ:

Ձեր կարծիքով ինչո՞ւ չի դիտարկվել այդ հանգամանքը

Կարծում եմ, որ դա հիմնականում պայմանավորված է գրականության սահմանափակ հայացքով` ցեղասպանության դերակատարների, վայրերի և ժամանակի տեսակետից: Գրականությունը հիմնականում կենտրոնանում է Արևմտյան Հայաստանի վրա՝ այն աշխարհագրության, որտեղ հիմնականում ապրել են հայերը, և ավելին՝ հիմնականում Ստամբուլում կայացվող որոշումների գործընթացի վրա, իսկ ցեղասպանությունը դիտարկում է որպես որոշակի ժամանակահատվածում տեղի ունեցած իրադարձություն։ Սա էլ ցեղասպանությունը վերածում է այնպիսի մի հարցի, ըստ որի՝ այն ընդհանուր առմամբ տեղի է ունեցել Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ՝ հայերի և  Անատոլիայի մահմեդականների միջև։ Այս տեսակետը հետցեղասպանական գործընթացը դիտարկում է որպես միայն Թուրքիային վերաբերող հարց։ Մինչդեռ,  հայերի նկատմամբ իրականացված ցեղասպանությունը մի խնդիր է, որն ազդել է Մերձավոր Արևելքի ճակատագրի վրա։

Արաբություն, քրդություն և հայություն հասկացությունները համաշխարհային պատերազմի գործընթացում «վերակառուցվեցին»:

Բուրչին Գերչեքն իր «Ընդդեմ հոսանքի» գրքում ասել է, որ քրդերի գործոնը, ովքեր փորձում էին պաշտպանել քրիստոնյաներին տարածաշրջանում, հավասար էր օվկիանոսում մի կաթիլի ջրի՝ համեմատած ճնշող մեծամասնության հետ, ովքեր մասնակցեցին, աջակցեցին և կոտորածներում լուռ մնաց: Նա նաև ընդգծում է, որ եթե նույնիսկ այս հատվածը լիներ «էական փոքրամասնություն», ապա արդյունքը կարող էր բոլորովին այլ լինել։ Ինչպիսի՞ն էր իրավիճակը արաբ հասարակության մեծամասնության համար

Իրականում այս հարցի պատասխանը բավականին բարդ է և դժվար։ Անգամ գրքում տեղ գտած հոդվածները սրա հստակ պատասխանը չունեն։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ինտենսիվ բռնությունը և դրան հաջորդած ժողովրդագրական փոփոխությունը ինչպես կործանարար, այնպես էլ կառուցողական գործընթաց եղան Մերձավոր Արևելքի համար: Որովհետև, ինչպես կարողացանք հասկանալ, արաբությունը, քրդականությունը կամ հայկականությունը, ընդհանուր առմամբ վերակառուցվեցին այս բռնի գործընթացի ժամանակ և դրանից հետո: Այդ պատճառով, ես կարծում եմ, որ ավելի կարևոր է դիտարկել կրոնական և դասակարգային դիրքորոշումը,ինչպես նաև տարածաշրջանի և ժամանակի գործոնը: Այս համատեքստում կարելի է ենթադրել, որ Անատոլիայի և Սիրիա-Իրաք-Լիբանանի արաբները  և քոչվոր բեդվին ցեղերի ու օսմանցիների դեմ ապստամբած շերիֆյան շարժման արաբները ունեին միմյանցից շատ տարբեր և փոփոխական դիրքորոշումներ։

«Հայերեն պատմության գրքերում իշխում է արաբների հանդեպ երախտագիտությունը»

Բայց հայերեն բացատրություններում հիմնականում աչքի է ընկնում արաբական հասարակության պաշտպանությունը, հատկապես՝ Վերժինե Սվազլյանի «Հայոց ցեղասպանություն» գրքում։ Եղել են դեպքեր, երբ բեդվինները հայ երեխաներին պաշտպանելու համար նրանց դարձրել են անճանաչելի՝ կտրելով նրանց մազերը, անելով դեմքին դաջվածք: Իրականում ևս մեկ անգամ ուզում եմ հիշեցնել վերոնշյալ բռնության գործընթացում դերերի փոփոխականությունը  և առհասարակ պատմագրության մեջ արաբներին որպես փրկիչ ներկայացնելու միտումը։ Արաբերեն պատմության գրքերը հաճախ ներկայացնում են հայերին որպես համախմբված փոքրամասնություն, որը մեծ ներդրում է ունեցել իրենց երկրի համար: Հայերը դիտվում են որպես  ժամանակակից աշխարհի ճարտարապետներ կամ էլ արևմտյան քաղաքակրթության իսկական ներկայացուցիչներ: Սրա տակ, իհարկե, տեսնում ենք 19-րդ դարի վերջից տիրող ռասիզմի հետքերը։ Արաբ մտավորականներից ոմանք որպես գործիք օգտագործելով հայերի դեմ իրագործված ցեղասպանությունը՝ ընդգծում են, որ թուրքերն ավելի ցածր են ռասայական հիերարխիայում և որ իրենք են իսլամի գլխավոր ներկայացուցիչները: Նրանք փորձում են կոծկել որոշ արաբների ներգրավվածությունը հանցագործության մեջ՝ փորձելով ընդգծել, որ այս բռնության պատճառը թուրքականությունից բխող բարբարոսությունն է։ Իսկ հայոց պատմության գրքերում ցեղասպանության ժամանակ և դրանից հետո ցուցաբերած պաշտպանողական վերաբերմունքի համար արաբների հանդեպ երախտագիտություն է արտացոլվում:

Բայց միշտ չէ, որ այսպես է եղել, չէ՞

Գրքում տեղ գտած Վիկտորյա Աբրահամյանի հոդվածից տեղեկանում ենք, որ երբ  Սիրիան կառուցվում էր մանդատի ներքո, փոխադարձ հարաբերություններն այնքան էլ վարդագույն չեն եղել։ Իհարկե, դա վերաբերում է նաև պատերազմի ժամանակաշրջանին։

Գրքում ներառված է նաև հանցակից արաբների փաստը

Անշուշտ, հայ կանանց առևանգման և բռնազավթման, հայ երեխաների ստրկության, ճանապարհներին և մահվան ճամբարներում քարավանների վրա հարձակման ու սապնությունների համար պատասխանատվություն են կրում նաև այն խմբերը, որոնց մենք արաբ ենք անվանում:

Բայց մյուս կողմից մենք տեսնում ենք, որ Շարիֆ Հուսեյնը ցեղասպանությունն օգտագործեց՝ վարկաբեկելու  թուրքերի ձեռքում հայտնված խալիֆայությունը և բացահայտելու, որ ինքն է խալիֆայության իրական տերը։ 1917 թվականին Շարիֆ Հուսեյնը բոլոր մահմեդականներին կոչ արեց պաշտպանել հայերին այնպես, կարծես նրանք իրենցն են։ Դրանից հետո, ինչպես Մարգարյանն է մանրամասնում գրքում, տեսնում ենք Սիրիայում կարճ ժամանակով Արաբական թագավորություն հռչակած Էմին Ֆեյսալի դրական քաղաքականությունը հայերի նկատմամբ։ Հետևաբար, ճիշտ չի լինի արաբների դիրքորոշումը որակել դրական կամ բացասական:

Ի՞նչն է ներկայացնում իրենից 1915-ի քրդերի և արաբների պահվածքը, որոնց Համիտ Բոզարսլանն իր հոդվածում ներկայացնում է որպես երկու խմբերի, որոնք անըդունելի էին իթթիհաթական Միություն և Առաջադիմություն գաղափարի կողմից

Ընդհանուր առմամբ, նայելով այս խմբավորումների հարաբերություններին, այդ հարաբերություններից առաջացած մրցակցություններին, հասկանում ենք դրանց տարբերությունը: Քրդերն ու հայերը բավական երկար ժամանակ կիսել են նույն տարածքը  և կրում են այստեղ ձևավորված սոցիալական, քաղաքական, կրոնական, էթնիկական և տնտեսական բեռը։ Դրանով են ձևավորվել այդ խմբերի քաղաքական տեսակետները։ Այս առումով, կարծում եմ, որ հայ-քրդական հարաբերությունների հարցը դեռևս լի է ենթադրություններով և կարծում եմ, որ մենք դեռ շատ բան ունենք իմանալու։ Անատոլիայի արաբների ինքնության կառուցումը, որոնք այս հարաբերություններում մաս են կազմում, հիմնականում հիմնված է կրոնական պատկանելության վրա, բացառությամբ 1930-ականների վերջին Անթաքիայի խնդրի դեպքում: Արաբությունը որպես ինքնություն չափազանց քիչ է մղվում առաջին պլան: Ուստի արաբների և հայերի հարաբերությունները ձևավորվում են տարբեր կետերում։ Իսկ նրանց հիմնական զանգվածային շփումները ձևավորվում են ցեղասպանության ժամանակ և դրանից հետո։ Մենք դա տեսնում ենք  նաև տեղահանության պատմություններում, որոնք մեջբերում է Սամուել Դոլբին իր հոդվածում: Արևմտյան Հայաստանից  Սիրիա տեղահանված հայերն անապատը համարում էին անհայտ մի վայր, իսկ այնտեղ ապրող մարդկանց՝ բոլորովին անհայտ տեսակի մարդիկ, որոնց նախկինում երբեք չեն հանդիպել: Այստեղ՝ այսօրվա Սիրիայի և Իրաքի սահմաններին գտնվող համակենտրոնացման ճամբարներում, մեծ ջարդեր են իրականացվում տարածաշրջանի բեդվին ցեղերի կողմից։ Այնուամենայնիվ, ինչպես բացահայտում է Դոլբին, անապատը և այնտեղ տիրող ապրելակերպը փրկության հնարավորություն է տալիս հայերին։

Փակված էջ

Գրքում շոշափվում է նաև արաբների և հայերի հարաբերությունը հատկապես Հալեպում։ Թեև առաջին շրջանում եղան բռնի ամուսնություններ և բռնաբարություններ, այնուհետև՝ 1919-ին հայերին թիրախավորած կոտորածը և մինչ օրս շարունակվող «Մի կտոր հայ» նվաստացուցիչ արտահայտությունը, այդուհանդերձ  հայերը համարվեցին ամենամոտ փոքրամասնությունը՝ համեմատած մյուս համայնքների:

Մերձավոր Արևելքի հայտնի պատմաբաններից Ուսամա Մաքդիսին իր ելույթներից մեկում ասել է, որ մերձավորարևելյան պատմագրությունը համառորեն խուսափում է բռնություն որակել ազգային փոքրամասնությունների  նկատմամբ կատարվածը։ Բացի  հայերի դեմ կատարված ցեղասպանությունից, 1933-ի ասորիների դեմ իրագործված Սիմելեի կոտորածը  կամ էլ  1941 թվականին Իրաքի  Բաղդադ քաղաքում տեղի ունեցած Ֆարհուդը, որի ժամանակ գրեթե «մաքրեցին» հրեա բնակչությունից այդ մեծ քաղաքը, նույնպես քիչ ուսումնասիրված և անհայտ իրադարձություններից են: Դրանց համեմատ  Հալեպի կոտորածը, որի ժամանակ արաբները 1919 թվականի փետրվարի 28-ին հարձակվեցին հայերի վրա՝ պատճառելով մարդկային լուրջ կորուստներ, ավելի փոքր մասշտաբի ջարդ էր, և զարմանալի կլիներ, եթե այն հայտնվեր առաջին պլանում։ Համենայն դեպս, տասնյակ հայերի սպանությունից հետո այս բռնության հեղինակները խստագույնս պատժվեցին, և 35 մարդ մահապատժի ենթարկվեց։ Մի կողմից էլ այս ջարդը մի իրադարձություն էր, որի մեղավորները պատժվել են, իշխող տերությունների կողմից հավանություն չեն ստացել և ինչ-որ չափով փոխհատուցող քայլեր են ձեռնարկվել։ Երբ համեմատում ենք նմանատիպ օրինակների հետ, միգուցե դա ինչ-որ իմաստով «փակված էջ» է։

Հետաքրքիր կետերից մեկն էլ այն փաստն է, որ թեև Հոյբունը (1927 թվականի հոկտեմբերի 5-ին Լիբանանում հիմնադրված քրդական ազգայնական կազմակերպություն) առաջ է քաշվում որպես քուրդ-հայկական հարաբերություն, արաբ-հայկական դաշինքը շատ ավելի վաղ և գուցե շատ ավելի ուժեղ էր

Իրականում, կարծում եմ, դաշինքային այս նախաձեռնությունները այն միջոցներից են, որոնց շնորհիվ գիրքը դուռ է բացում ապագա ուսումնասիրությունների համար: Օրինակ, 1913 թվականին Փարիզում գումարված առաջին արաբական կոնգրեսում արաբ բարեփոխիչները, ովքեր ձգտում էին վերափոխել վարչական կառուցվածքը Օսմանյան կայսրությունում, համագումարի եզրափակիչ հռչակագրում հայտարարեցին, որ իրենք համերաշխ են հայության ապակենտրոնացման պահանջների հետ: Շուլե Ջանի հոդվածում տեսնում ենք, որ նման քաղաքական դաշինքներ հաստատվում են նաև տեղական մակարդակում։ Ըստ Ջանի՝ հնչակյանների կարեւոր առաջնորդներից Աղասին իր հուշերում գրում է, որ որոշ արաբ ալեւիներ ոչ միայն Անթաքիայում աջակցել են  կազմակերպությանը, այլեւ անդամագրվել են։ Մենք տեսել ենք, որ Սամանդաղի արաբ ալևիները նյութատեխնիկական աջակցություն են ցուցաբերել հայտնի Մուսա լեռան հայերի դիմադրությանը 1915թվին։

Գրքում տեղ են գտել  նաև կարևոր բեկումնային կետեր արաբ ազգայնականների և հայերի միջև լարվածության վերաբերյալ: Ահավասիկ մի օրինակ՝ «Յուրաքանչյուր սիրիացի պետք է իմանա, որ եթե շարունակվի հանդուրժել հայերի սպառնալից ներկայությունը, ապա Սիրիան և Լիբանանն այսուհետ կկոչվեն «Հայաստան»։

Ուրիշ ի՞նչ արտահայտություններ են շրջանառվել ազգայնական սիրիացիների շրջանում, որոնց բնակչության զգալի մասը փախստականներ էին 

Ինչպես գրքում զետեղված իր հոդվածում նշել է Վիկտորյա Աբրահամյանը, 1919 թվականից հետո Սիրիայում հաստատված ֆրանսիական մանդատային ռեժիմը մեծ ազդեցություն է ունեցել արաբների և հայերի միջև ազգային ինքնության փոխադարձ կառուցման վրա։ Այս համատեքստում, իհարկե, արաբական ազգայնականության համար փախստականների աճող ատելության գործում իր բաժինն ունի այն փաստը, որ դաշնակցականները փորձում էին Սիրիայի հայերի ճակատագիրն ամբողջությամբ կապել ֆրանսիական մանդատի հետ։ Սիրիայում Ֆրանսիական մանդատը և Ազգերի լիգան երկրում իրենց  առաքելությունը օրինականացնելու և իրենց վստահելի և հավատարիմ բնակչության խումբ ստեղծելու համար օգտագործում են հայերին՝ ժողովրդագրական և քաղաքական առումով: Խորհրդարանը, որպեսզի կազմված լինի հնարավորինս շատ ֆրանսամետներից, հայերին տալիս է ընտրելու և ընտրվելու իրավունք, որոշում է նոր հայ փախստականներին վերաբնակեցնել և վերջապես հայերին քաղաքացիություն է տալիս։ Ի հակադրություն սրան՝ արաբ ազգայնականները զարգացնում են դիսկուրս, որը շատ նման է ներկայիս հակասիրիական փախստականների հռետորաբանությանը: Ըստ այդմ, ստեղծվում է կարծիք, որ հայերը հյուրեր են և շահագործում են ռեսուրսները, և վերջապես՝ Սիրիայի տարածքում կստեղծվի անկախ Հայաստան:

Այս պառակտիչ հռետորաբանությունը հասնում է վտանգավոր մակարդակի, և այն հերյուրանքները, որ հայերը ֆրանսամետ են և 1925 թվականին իբր մասնակցել են Սիրիայում հակաֆրանսիական ապստամբությունը ճնշելու գործողություններին, հող նախապատրաստեցին Դամասկոսում փախստականների ճամբար վրա հարձակման համար, որի հետևանքով սպանվեց մոտ 50 հայ։  Մինչդեռ, Աբրահամյանի հոդվածից տեղեկանում ենք, որ, ինչպես միշտ, փաստերը չեն համընկնում փախստականների դեմ ուղղված այս խոսակցություններին։ Իրականում ֆրանսիական ուժերում հայերի թիվը բավականին քիչ էր, իսկ հայերի մի զգալի մասը աջակցում էր ապստամբությանը։

Վաղուց զգացվում է անտարբերություն ոչ միայն արաբ հասարակության, այլև արաբերեն աշխատությունների և սկզբնական աղբյուրների նկատմամբ։ Ինչո՞վ է սա պայմանավորված

Փաստորեն, Թուրքիայում դրա ամենամեծ և գործնական պատճառը շատ քիչ թվով արաբագետ  հետազոտողներն են: Բայց նույնիսկ երբ դուրս ենք գալիս այս գործնական պատճառից, երբ նայում ենք մերձավորարևելյան պատմաբաններին ընդհանրապես, տեսնում ենք, որ կարևոր խոչընդոտ էր հայերի դեմ իրագործված ցեղասպանության քաղաքական բնույթը: Շատ կարևոր ժամանակաշրջանում ցեղասպանությունը չկարողացավ կարևոր տեղ գրավել Մերձավոր Արևելքի պատմությանը վերաբերող գրքերում։ Այնուամենայնիվ, վերջին աշխատությունները ցույց են տալիս, որ ցեղասպանությունն այժմ դիտարկվում է ավելի ընդհանուր տեսանկյունից, և արաբական աղբյուրներն օգտագործվում են այս իմաստով:

Գրքում մեջբերվող շատ կարևոր սկզբնաղբյուրներ առաջին անգամ թարգմանվել են թուրքերեն։ Ավելին, հետաքրքիր հարցերից մեկն այն է, որ 1915 թվականը ցույց է տալիս, որ կայսրության մյուս տարրերն իրենց կործանման վտանգի տակ էին զգում: Օրինակ՝ Ֆինանսների փոխնախարար Հասան Ֆեհմի բեյը ցույց տվեց հայերի տեղահանությունը, որը պատճառ դարձավ պոնտոսի հույներին՝ դիմադրելու Անկարայի ուժերի դեմ։ Ինչպիսի՞ բեկում է առաջ բերում 1915 թվականը արաբ հասարակության համար

Օսմանյան կայսրության դեմ արաբական ապստամբություն կազմակերպած 

Շարիֆ Հուսեյնի որդին՝ Ֆայսալը, Ջեմալ փաշային ուղղված նամակում նշում է, որ արաբներն այժմ վախենում են թուրքերից՝ արաբների նկատմամբ իրենց կոշտ քաղաքականության պատճառով և բացահայտ ասում է. «Ես չեմ ուզում, որ իմ ազգի ճակատագիրը նմանվի հայերի ճակատագրին»:  

Ընդհանրապես, մենք պարզ տեսնում ենք, որ արաբ մտավորականներից շատերը զգացել են նույն վախը, ինչ Ֆայսալը: Ինչպես ցույց է տալիս Նորա Արիսյանը գրքի իր հոդվածում, ոչ միայն Ֆայսալը, այլև արաբ շատ նշանավոր մարդիկ այս համեմատությունն են անում: Օրինակ՝ հայտնի գրող Խալիլ Ջիբրանը իր նամակում նշում է, որ այն, ինչ արվել է հայերի հետ, եղել է Սիրիայում, և, որ  հայերը սպանվել են սրով, իսկ լիբանանցիները՝ սովից։ Անշուշտ, արաբների ու հայերի նկատմամբ վարվող ընդհանուր քաղաքականության որակական նմանություններն էին առաջացնում այդ վախը։ Եթե պատերազմի ժամանակ ձերբակալված հայ մտավորականները աքսորի ճանապարհին սպանությունների զոհ դարձան, ապա Ջեմալ փաշայի կողմից դատված արաբ բարեփոխիչները կախաղան բարձրացվեցին Դամասկոսի և Բեյրութի հրապարակներում։ Եթե հարյուր հազարավոր հայեր ստիպողաբար արտաքսվեցին կայսրության հարավային շրջաններ, ապա որևէ քաղաքական ազդեցություն և գործունեություն չունեցող հինգ հազար արաբ ընտանիք քաղաքական նկատառումներով աքսորվեց Անատոլիայի (Արևմտյան Հայաստան) գավառները։ Տեղահանությունը հայերի համար նշանակում էր զինվորական ծառայության պատրվակով տղամարդկանց գերեվարում և սպանդ, իսկ Սիրիայի և Լիբանանի արաբների համար՝ կանխամտածված սովամահություն, սարսափելի աղքատություն և մորեխների գրոհ:

Սակայն պետք է նշել, որ դա ոչ բոլոր արաբ մտավորականների համար էր նշանակում օսմանյան միֆի ոչնչացում։ Ինչպես տեսնում ենք Պրոֆեսոր և Մարդու իրավունքների հետազոտությունների հիմնադիր տնօրեն Ուոթենփոյի ներկայացրած թեմայում՝ արաբ պատմաբանների կամ որոշ արաբ ազգայնականների մոտ, ովքեր գլխավորում էին Ֆրանսիայի դեմ հակաիմպերիալիստական ​​պայքարը, Օսմանյան կայսրությունը թուրք-արաբական կայսրության վերածելու համոզմունքը պատերազմից հետո էլ չմարեց: Մեզ հայտնի է նաև, որ նրանք նույնիսկ  քաղաքական տեսլական ունեին համագործակցելու Մուստաֆա Քեմալի Թուրքիայի հետ։

 Այս համատեքստում ուշագրավ է թուրք և արաբ ազգայնականների համերաշխությունը Ազգային պայքարի ընթացքում և Թուրքիայի քաղաքական ազդեցությունը մանդատային Սիրիայում , հատկապես՝ Հալեպում:

Սերդար Քորուջու