18-րդ դարի երկրորդ կեսից Փանահ խանի և նրա հաջորդների վարած քաղաքականության արդյունքում Շուշիում արհեստականորեն ավելացել է մահմեդականների՝ թյուրքական և քրդական ցեղերի թիվը։ 1823 թվականին Ռուսական կայսրության կողմից անցկացված մարդահամարի տվյալներով քաղաքում բնակվում էր 8290 մարդ, որից 3350-ը՝ հայեր (40,3%), թաթարներ՝ 4670 (56,2%), քրդեր՝ 270 (3,5%)։

Սակայն 19-րդ դարի երկրորդ կեսին Շուշիի ժողովրդագրական իրավիճակը սկսեց վերականգնվել։ 1886 թվականին Ռուսաստանի իշխանությունները բնակչության ավելի մանրամասն մարդահամար են անցկացրել, ըստ որի հայերն արդեն մեծամասնություն են կազմում՝ 56,6% (15100), թաթարները՝ 43,3% (11000)։ 1897 թվականին, երբ իրականացվեց առաջին համառուսաստանյան մարդահամարը, պատկերը գրեթե անփոփոխ մնաց՝ քաղաքն ուներ 25800 բնակիչ, որից 55,8%-ը հայեր էին։ [Գ. Սարգսյան, ԼԵՌՆԱՅԻՆ ՂԱՐԱԲԱՂԻ ԲՆԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆԸ 100 ՏԱՐՎԱ ԸՆԹԱՑՔՈՒՄ (1823-1923) 1 (Էթնո-ժողովրդագրական ուսումնասիրություն)]:

Այս հարաբերակցությունը, չնչին փոփոխություններով, պահպանվեց մինչև 1920 թվականի մարտը, երբ ադրբեջանական զորքերը Մեծ Բրիտանիայի օգնությամբ Արցախի գեներալ-նահանգապետ նշանակված Խոսրով բեկ Սուլթանովի հրամանատարությամբ այրեցին Շուշիի հայկական թաղամասը և կազմակերպեցին հայկական ջարդ։ Տարբեր հաշվարկներով ջարդերի ու հրդեհների զոհ է դարձել 6-10 հազար հայ, մնացածը փախել են քաղաքից։ 1921թ.-ին Շուշիում մնաց 9200 մարդ, որից միայն 290-ը հայեր, թուրքական ցեղասպանական քաղաքականությունը, որը շարունակվում էր Ադրբեջանի կողմից, հանգեցրեց նրան, որ քաղաքը հայկականից վերածվեց «ադրբեջանականի», և ամբողջ Արցախը գրավվեց Խորհրդային Ադրբեջանի կողմից։

Այսօր Ադրբեջանը գնալով ավելի է շրջվում դեպի պատմություն՝ ակնհայտորեն խեղաթյուրելով ու կեղծելով փաստերը։ Միաժամանակ, ադրբեջանական քարոզչության հիմնական թեզերից է այն պնդումը, թե «Արցախը միշտ եղել է Ադրբեջանի կազմում»։

Մինչդեռ հայտնի է, որ 1918 թվականի մայիսին է ստեղծվել Ադրբեջան անունով պետությունը, մայրաքաղաք հռչակելով Գյանջա քաղաքը (Գանձակ, Ռուսական կայսրության օրոք՝ Ելիզավետպոլ)։ Այդ ժամանակ Բաքուն դեռ թաթարների վերահսկողության տակ չէր և միայն 1918 թվականի սեպտեմբերի 15-ին գրավվեց թուրքական զորքերի կողմից։ Հաջորդ երկու ամիսներին թուրք-թաթարական ուժերը Բաքվում հայերի զանգվածային ջարդեր են կազմակերպել, որոնց զոհ է դարձել մոտ 20 հազար մարդ։

Դեռևս Ադրբեջանի Դեմոկրատական ​​Հանրապետության ստեղծումից առաջ՝ 1917 թվականի կեսերից, Արցախում սկսվեց հայկական ինքնակառավարման և ինքնապաշտպանության մարմինների ձևավորումը։ Տեղի թաթար բնակչության հետ տարաձայնությունները հաղթահարելու համար գործում էր նաև հայ-թաթարական խորհուրդը։ Հայկական շրջաններում իշխանության մարմինը Բյուրոն էր, որի անդամներն ընտրվել էին դեռևս 1917 թվականի դեկտեմբերին, իսկ Բյուրոյին կից գործում էր նաև Կոմիսարների խորհուրդը։ Վերջինիս հրամանագրով 1918 թվականի հուլիսի 22-ին տեղի ունեցավ Արցախի առաջին համագումարը, որին մասնակցեցին երկուական ներկայացուցիչներ 21 հայկական գյուղերից և 8 պատգամավորներ Շուշիից։ Պատգամավորների ընդհանուր թիվը կազմել է 60 մարդ։

Համագումարն ընդունում է մի շարք կարևոր որոշումներ, այդ թվում՝ հարկման, դատարանների ստեղծման և արտաքին հարաբերությունների հաստատման վերաբերյալ։ Արտաքին հարաբերությունների առումով հայտարարվում է, որ «Արցախը Արարատյան (Հայկական) Հանրապետության մասն է»։ Համագումարը նաև ընտրում է Արցախի ժողովրդական կառավարություն։

Բաքվի գրավմանը նախորդող ժամանակահատվածում և դրանից հետո թուրքական զորքերը և Ադրբեջանը բազմիցս վերջնագիր են ներկայացրել Արցախի հայկական կառույցներին՝ պահանջելով ենթարկվել Ադրբեջանին։ Սակայն արցախցի հայերի հետագա համագումարներում այդ պահանջները մերժվում են։ Կարճ ժամանակահատվածում թուրքական զորքերին հաջողվում է գրավել Արցախը, սակայն Առաջին համաշխարհային պատերազմի մյուս ճակատներում Թուրքիայի պարտությունը ստիպում է Անկարային դուրս բերել զորքերը Կովկասից։

1919 թվականի հունվարին թուրքական զորքերին փոխարինած անգլիացիների գործուն աջակցությամբ Խոսրով բեկ Սուլթանովը նշանակվեց Արցախի գեներալ-նահանգապետ։ Բայց Արցախի հայերի Ազգային խորհուրդը չի ճանաչում նրա իշխանությունը։ Այս մասին ասվում է Արցախի հայերի 1919 թվականի ապրիլի 5-րդ համագումարի որոշման մեջ, ինչպես նաև Սուլթանովին ուղարկված նամակում, որտեղ ասվում էր.

«Արցախի հայերի կոնգրեսը ձեր ուշադրությանն է ներկայացնում, որ գեներալ Չաթելվորթին մեր միաձայն և կատեգորիկ պատասխանից հետո, Կոնգրեսի համար Ադրբեջանի կառավարության հետ՝ ձեր առաջարկը՝ համատեղ քննարկելու վերաբերյալ, ցանկացած ձևաչափով, մենք դիտարկում ենք անընդունելի»։

5-րդ համագումարի որոշման մեջ ասվում էր, որ Արցախը երբեք չի ընդունել և չի ընդունելու Ադրբեջանի իշխանությունը։ Չցանկանալով հաշտվել դրա հետ՝ Սուլթանովը թուրք զինվորականների օգնությամբ սկսում է ադրբեջանական ռազմական ներկայությունը ուժեղացնել Արցախում։ 1919 թվականի հունիսի 4-5-ը Շուշիի և հարակից գյուղերի հայերի դեմ ջարդեր են կազմակերպվել, որոնց զոհ է դարձել 500-600 մարդ։ Ամենաշատ տուժել է Գայբալու գյուղը, որը գործնականում ավերվել է, իսկ բնակչության մեծ մասը զոհվել է։ (Մ. Հարությունյան Լեռնային Ղարաբաղը 1918-1921 թթ., Երևան, 1996 թ.):

Արցախի թեմի առաջնորդ Վահան եպիսկոպոսը Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գևորգ Հինգերորդին հայտնում է, որ թաթարները կոտորել են նաև Կրկժան, Փայլուր և Ջամիլա գյուղերի բնակիչներին, իսկ Քարինտակ և Դադուշեն գյուղերի բնակիչների շնորհիվ, ինքնապաշտպանության ուժերը, մեծ թվով զոհերից խուսափել են։ Բուն Շուշիում նույնպես քիչ են սպանվածները՝ մի քանի տասնյակ մարդ։ Սակայն քաղաքական ելքերը շատ ավելի բարդ եղան. բրիտանացիների ճնշման տակ Արցախի մի շարք առաջնորդներ ստիպված եղան լքել տարածաշրջանը։

Այն, որ այդ գործողությունները դարձան թուրքական ցեղասպանության քաղաքականության օրգանական շարունակությունը, արձանագրված է այն ժամանակվա որոշ ամերիկացի առաջնորդների զեկույցներում։ Այս համատեքստում առանձնահատուկ արժեք ունեն ԱՄՆ Ազգային արխիվի փաստաթղթերը: Մասնավորապես, Կովկասում դաշնակից ուժերի գերագույն հանձնակատար Ռուենն իր զեկույցում նշում է, որ «Սուլթանովը կիրառում է հայերի բնաջնջման քաղաքականություն, թաթարների հարձակումները թույլատրվում են, եթե նրանք չեն աջակցվում նահանգապետի կողմից՝ բրիտանացիների թույլտվությամբ»։ [Գ. Մախմուրյան, Շուշի 1919−1920 թթ. ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի և Հայաստանի ազգային արխիվի փաստաթղթերում]։

Հունիսյան ջարդերից հետո Ադրբեջանն ու Մեծ Բրիտանիան ուժեղացնում են ճնշումը, ինչի արդյունքում օգոստոսի 22-ին Արցախի հայերի 7-րդ համագումարի մասնակիցները ստիպված են լինում գնալ զիջումների և ժամանակավորապես ճանաչել Արցախը Ադրբեջանի մաս՝ մինչև վերջնական որոշումը՝ խաղաղության կոնֆերանսի շրջանակներում։ Այս ասպեկտը հատկապես կարևոր է, քանի որ հետագայում ադրբեջանական կողմը կսկսի շահարկել փաստերը՝ փորձելով ապացուցել, որ քանի որ Փարիզի խաղաղության կոնֆերանսում որոշում չի կայացվել, Արցախը վերջնականապես ենթարկվում է Ադրբեջանին։

Մինչդեռ պայմանագիրը չէր պարունակում միայն Փարիզի կոնֆերանսի կոնկրետ հրահանգներ։ Փաստաթղթի 26 կետից բաղկացած 5-րդ պարբերությունում ասվում է, որ գեներալ-նահանգապետին կից ստեղծվում է խորհուրդ հայերի և մահմեդականների ներկայացուցիչներից՝ յուրաքանչյուրից 3-ական, առանց որի չեն կարող լուծվել ազգամիջյան բնույթի հարցեր (7-րդ կետ): 10-րդ և 11-րդ կետերում նշվում է, որ Հայոց ազգային խորհրդի առաջարկով հայ օգնական է նշանակվում գեներալ-նահանգապետին, հայերը պահպանում են նաև մշակութային ինքնակառավարումը։ Չափազանց կարևոր է 15-րդ կետը․ զորքերը պետք է տեղակայվեն Խանքենդիում (Վարակն, հետագայում՝ Ստեփանակերտ) և Շուշիում, և նրանց թիվը լինի համապատասխան խաղաղ ժամանակներին։ Հայկական տարածքներում զորքերի ցանկացած տեղաշարժ պետք է հաստատվի գլխավոր նահանգապետին կից խորհրդի անդամների ձայների ⅔-ով (16-րդ կետ): Այս և այլ կետերը Ադրբեջանի կողմից կոպտորեն խախտվում են հաջորդող ամիսների ընթացքում։ Առանց խորհրդի թույլտվության Ադրբեջանը զորքեր է տեղափոխում Զանգեզուր՝ ռազմական գործողություններ վարելու՝ զինաթափելով հայերին՝ դրանով իսկ խախտելով պայմանագրի 19-րդ կետը։

1920 թվականի փետրվարին ադրբեջանական կողմը վերջնագիր է ներկայացրել Արցախի հայերի ազգային խորհրդին՝ պահանջելով վերջնականապես ճանաչել Ադրբեջանի գերակայությունը, ինչը պայմանագրի առաջին կետի կոպիտ խախտում էր։ Շոշ գյուղում ընթանում է Արցախի հայերի 8-րդ համագումարը, որի ընթացքում պատգամավորները մերժում են այս պահանջները՝ հաշվի առնելով 7-րդ համագումարի որոշումների բոլոր խախտումները։

Մերժում ստանալով՝ Ադրբեջանը շարունակում է զորքեր կենտրոնացնել Արցախում՝ խնդիրը ուժային ճանապարհով լուծելու համար։ 1920 թվականի մարտի 23-ի առավոտյան հարձակում սկսվեց Շուշիի հայկական թաղամասի վրա։ Երեք օր շարունակ ջարդեր են տեղի ունենում, այրվում են հայերի տներ, եկեղեցիներ, մշակութային և կրթական հաստատությունների շենքեր։ Մայիսի 15-ին Շուշիի կոնսիստորիայի անդամ Կարապետ Վարդապետյանցը և քարտուղար Միրզա Տեր-Սարգսյանը զեկուցագիր են ուղարկում Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին, որում նշվում է, որ Շուշիի 12-13 հազար հայերից սպանվել է մոտ 4000-ը, մոտ 3000 հայ գերի է ընկել, նրանցից շատերը մահապատժի են ենթարկվել, այդ թվում՝ Արցախի թեմի առաջնորդը։ Գերի ընկած կանայք պահվում են Սուլթանովի և թաթար սպաների մոտ։ Շուշիից փախել է 6000-6700 մարդ։

Այսպես, ըստ տվյալների, ջարդերի ժամանակ և հաջորդ մի քանի օրերի ընթացքում Շուշիում սպանվել է շուրջ 6000 հայ բնակիչ։ Այլ աղբյուրներ հաղորդում են ավելի շատ զոհերի մասին:

Աղբյուր՝ ՀՀ ազգային արխիվ։

Թբիլիսյան «Սլովո» թերթը 1920 թվականի ապրիլի 16-ի համարում, անդրադառնալով Շուշիի ջարդերին, գրել է. «Քաղաքում քարը քարի վրա չի մնացել»։

Ջարդերից հետո Շուշիում գործնականում հայ չէր մնացել։ Ադրբեջանական ցեղասպան քաղաքականության արդյունքում Շուշին դառնում է «ադրբեջանական» քաղաք։ 1930 թվականին այստեղ այցելած ռուս բանաստեղծ Օսիպ Մանդելշտամը և նրա կինը նկարագրել էին իրավիճակը հետևյալ կերպ. «Քաղաքը սկսվում էր անվերջ գերեզմանոցով, այնուհետև շուկայի փոքրիկ հրապարակն էր, ուր իջնում ​​են ավերված քաղաքի փողոցները: Մենք արդեն տեսել ենք բնակիչների կողմից լքված գյուղեր՝ բաղկացած մի քանի խարխուլ տներից, բայց այս քաղաքում, որը ժամանակին առերեւույթ հարուստ ու բարեկարգ էր, աղետի ու ջարդի պատկերը սարսափելի պարզ էր»։

Անցյալ դարի 60-ականներին Խորհրդային Ադրբեջանի իշխանությունները փորձեցին ջնջել քաղաքի հայկական ծագման վերջին հետքերը և ջարդերի ապացույցները։ Վերջնականապես քանդվում էին հայերի ավերված տները, եկեղեցիների ավերակները, մշակութային հուշարձանների մեծ մասը։

1992-ի մայիսի 9-ին Շուշին ազատագրվեց ադրբեջանական օկուպացիայից և վերադարձվեց իր սկզբնական տերերին։

Ներկայումս Արցախի Հանրապետության իշխանությունները ձգտում են պահպանել և վերակառուցել ինչպես հայկական, այնպես էլ մահմեդական մշակութային հուշարձանները, որոնց օրինակն է Շուշիի Գևխար աղայի վերին մզկիթի վերականգնումը։

Տարոն Հովհաննիսյան — «Օրբելի» վերլուծական կենտրոնի փորձագետ։

24/03/2020