ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆ — ԱՄՆ Կոնգրեսը հավաքվում է 1927 թվականից՝ քննարկելու «Լոզանի խաղաղության պայմանագիրը»։

Միացյալ Նահանգների նախագահ՝ Ջոն Քելվին Քուլիջ, 30-րդ հանրապետական ​​նախագահ։ Ուժերի հավասարակշռությունը Կոնգրեսում՝ 48 հանրապետական ​​(մեծամասնություն), 46 դեմոկրատ (փոքրամասնություն) ևս 1 անկուսակցական սենատոր։ Սենատի նախագահ՝ ԱՄՆ փոխնախագահ Չարլզ Գեյթս Դոուս՝ Հանրապետական ​​կուսակցությունից, բանախոս՝ Նիկոլաս Լոնգսվուրուր, Հանրապետական ​​կուսակցության ներկայացուցիչ։

Նիկոլաս Լոնգսվուրուր. «Հարգելի սենատորներ, այսօր Միացյալ Նահանգների Սենատը քննարկում է Լոզանի խաղաղության պայմանագիրը ամերիկացի ժողովրդի անունից: Նախքան սենատորներին խոսքը տալը, ես կցանկանայի հաստատել, որ Միացյալ Նահանգների Կոնգրեսը վավերացրել է Սևրի դաշնագիրը և ընդունել Նախագահ Վիլսոնի 1920 թվականի նոյեմբերի 22-ի Իրավարար վճիռը։ Խոսքը տալիս եմ սենատոր Փիթեր Գերիին․

Փիթեր Գերի. «Հարգելի Սենատ, Առաջին համաշխարհային պատերազմը խլեց միլիոնավոր մարդկանց կյանքեր, բայց միևնույն ժամանակ կործանեց բազմաթիվ կայսրություններ, որոնք բազմաթիվ ազգեր էին պահում բռնակալության լծի տակ: Այսօր ես ամոթալի եմ համարում, որ Միացյալ Նահանգները քննարկում է մի պայմանագիր, որը նպատակ ունի ևս մեկ անգամ ստրկացնել այս ժողովուրդներին:

1915 թվականից ի վեր Օսմանյան կայսրության քրիստոնյա բնակչությունը ենթարկվել է կոտորածի, և հայերը, ովքեր ապրել են իրենց պատմական հողերում, ամենաշատն են տուժել , ինչը հաստատվել է նախագահ Վիլսոնի արբիտրաժային վճիռով:

Այսօր հայ ժողովուրդը հնարավորություն ունի վերականգնելու իր անկախ երկիրը, որի արդար սահմանները գծված են, մենք իրավունք չունենք ամենատարեց քրիստոնյա ժողովրդին զրկել իրենց երկրից։  Ես դեմ եմ Լոզանի պայմանագրին և կոչ եմ անում իմ գործընկերներին՝ աջակցել ինձ։»

Չարլզ Էվանս Հյուզ․«Որպես ԱՄՆ պետքարտուղար՝ ես աջակցում եմ սենատոր Ջերիի ելույթին: ԱՄՆ-ում Օսմանյան կայսրության ճակատագրին վերաբերող հիմնական փաստաթղթերն արդեն ընդունվել են, և մենք չենք կարող լուրջ վերաբերվել Լոզանի պայմանագրին։ 

Անկեղծ ասած, այս պայմանագիրն ունի միապետական, գաղութատիրական բնույթ, երբ փոքր ազգը դառնում է մետրոպոլիաների խաղի գրավատուն։ Բացի այդ, դաշնակից տերությունները ոչ միայն վաճառեցին հայ և հույն ժողովուրդների շահերը, այլև անտեսեցին Սեւրի դաշնագիրը, անտեսեցին ամերիկյան ժողովրդի որոշումը։ Այսօր մենք պետք է ցույց տանք, որ Ամերիկան ​​կառուցված է տարբեր արժեքների՝  ազատության և արդարության արժեքների վրա»։ 

Ջոզեֆ Գրյու. «Ես ամաչում եմ, որ իմ երկիրը, որը պատերազմ է մղել հանուն անկախության, պատերազմ հանուն խղճի ազատության, այսօր լռում է: Ինչո՞ւ մենք վերջնագիր չենք ներկայացրել Ֆրանսիային և Մեծ Բրիտանիային։ Ինչո՞ւ մենք հայերին համապատասխան աջակցություն չցուցաբերեցինք, երբ նրանք դրա կարիքը ունեին։

Թուրքիան Ռուսաստանի հետ պայմանավորվել է հայկական հողերի բաժանման մասին, ինչո՞ւ մենք լռեցինք, ինչո՞ւ ենք լռում հիմա. Կոչ եմ անում ԱՄՆ Սենատին պահպանել Սեւրի դաշնագիրը և ուղարկել ԱՄՆ պաշտոնական դիրքորոշումը Ֆրանսիա և Անգլիա և չճանաչել Ռուսաստանի և Թուրքիայի նոր կառավարությունը»։ 

Հերբերտ Հուվեր (Առևտրի նախարար). «Ինչպես ամբողջ Ամերիկայի ժողովուրդը, ես ողբում եմ հայ ժողովրդի հետ, որը սարսափելի ողբերգություն է ապրել:

Բայց Լոզանի պայմանագիրը ստորագրել են բոլոր հաղթող երկրները, և մենք պետք է դա անենք։ Ամերիկան ​​այսօր ճգնաժամի մեջ է, և Թուրքիայի հետ առևտուրը կարևոր է մեր տնտեսության համար։ Առանց Լոզանի պայմանագիրը ստորագրելու, մենք չենք կարողանա լիարժեք օգտվել այս առևտուրից»։

Ալեն Դալլս (ԱՄՆ Մերձավոր Արեւելքի բաժնի նախագահ). « պայմանագրի վավերացումը կարեւոր է ոչ միայն մեր առեւտրի պաշտպանության համար, այլեւ Մերձավոր Արեւելքում Մեր դպրոցների եւ այլ բարեգործական առաքելությունների պաշտպանության համար: Թուրքիան  եվս  կարևոր ռազմավարական դիրք ունի, մեր նավերն անցնում են նրա նեղուցով, ինչը շատ կարևոր է ոչ միայն տնտեսության, այլև տարածաշրջանում ԱՄՆ ներկայության համար»։ 

Սամուել Շաթրիջ. «Երբ ես լսեցի պարոն Հուվերի և Դալլեսի ելույթները, ես ամաչեցի։ Ամոթ է, որ նման մարդիկ իրենց ամերիկացի են անվանում և զբաղեցնում են նման կարևոր պաշտոններ։ Այժմ Միացյալ Նահանգները կանգնած է ընտրության առաջ՝«ամբողջ ազգերի և նրանց ազատության ծախսերը կամ առևտրի և տնտեսական օգուտների արժեքը: Եթե ​​այսօր ընտրություն կատարվի հօգուտ առևտրի կամ տնտեսության, ես կհրաժարվեմ իմ քաղաքացիությունից և ընդմիշտ կհեռանամ Ամերիկայից։ Իմ նախնիները կռվել են մեկ այլ Ամերիկայի համար, ես ծառայում եմ մեկ այլ Ամերիկայի, այլ ոչ թե Հուվերի և Դալսի Ամերիկային»։

Լի Օվերման. «Սևրի դաշնագիրը չի կարող կասկածի տակ դրվել այստեղ՝ այն պատերի ներսում, որտեղ ծնվել է իմ պետությունը: Ես կտրականապես դեմ եմ այս պատերի ներսում հայ ժողովրդի իրավունքները ոտնահարող ամոթալի պայմանագրերի քննարկմանը։ Միացյալ Նահանգները ճանաչել է Հայաստանը 1920 թվականի պայմանագրերի սահմաններում, և ես պայքարելու եմ մինչև վերջ, որպեսզի այս որոշումը կյանքի կոչվի»։

Երեք ժամ տեւած քննարկումից հետո նախագահ Նիկոլաս Լոնգսվուրուրն անցավ քվեարկության ընթացակարգին: Արդյունքում Սենատում իրարանցում սկսվեց. 90 դեմ և 6 կողմ, ԱՄՆ Սենատը մերժում է Լոզանի պայմանագիրը և հաստատում Սևրի դաշնագրի և Վուդրո Վիլսոնի արբիտրաժային վճիռը:

Մեկ շաբաթ անց որոշման նամակ է ուղարկվում նախագահ Ջոն Քուլիջին, որն իր պաշտոնական ուղերձով հաստատում է Միացյալ Նահանգների Սենատի որոշումը։ Ավելորդ չենք լինի կրկնել, որ ԱՄՆ Կոնգրեսի այս որոշումը հայ ժողովրդի դիվանագիտական ​​ամենամեծ հաղթանակն է, որը թույլ է տալիս այսօր պայքարել մեր արդար իրավունքների համար։

Ցավոք, այսօր քչերը գիտեն այս պատմական գործընթացի մասին, բայց մենք պետք է զգույշ պահենք մեր հիշողության մեջ Վահան Քարդաշյանի անունը, առանց որի այսօր հայ ժողովրդի իրավունքների համար այս իմաստով ամբողջ պայքարը հիմք չէր ունենա։ Հայ ժողովուրդը պետք է օգտագործի 1927 թվականի Կոնգրեսի պատերի ներսում տարած մեծ հաղթանակի պտուղները՝ հասնելու գերնպատակին։ Մենք շատ երկար և դժվար ճանապարհ անցանք , որպեսզի կես ճանապարհին կանգ առնենք:

Նախապատրաստման համար օգտագործվել են Միացյալ Նահանգների Կոնգրեսի գրադարանի 1920-1929 թվականների փաստաթղթերը:

Արեգ Գալստյան

Լուսանկարում՝ Հայաստանի Անկախությանն Աջակցող Ամերիկյան Կոմիտեի անդամները և սենատորները 1927 թվականի հանդիպումից հետո Աղբյուր՝ Abricot  / Ծիրան

Հոդված 25. Լոզանի պայմանագիր

Թուրքիան պարտավորվում է ճանաչել հաշտության պայմանագրերի և հավելյալ կոնվենցիաների ամբողջական արժեքը, որոնք կնքվել են այլ պայմանավորվող տերությունների կողմից այն տերությունների հետ, որոնք կռվել են Թուրքիայի կողմից, ընդունել այն դրույթները, որոնք ընդունվել են կամ ընդունվելու են նախկին Գերմանական կայսրության, Ավստրիայի, Հունգարիայի և Բուլղարիայի տարածքների հետ կապված և ճանաչել նոր պետությունները այդպիսով հաստատված սահմաններում: