Ռուսական պատմագրության մեջ դժվար թե հնարավոր լինի գտնել այնպիսի երկար և միտումնավոր կեղծված թեմա, որքան 1918 թվականի Բրեստի հաշտության պայմանագրի արդյունքներն ու նշանակությունը։ Պատմական գիտության ազատագրումը գաղափարական կլիշեներից, իշխանության մեջ գտնվող ԽՄԿԿ-ի կողմից հասարակական կարգի կատարումից որոշակի հույսեր արթնացրեց հայ ժողովրդի հանդեպ այս խայտառակ ու դավաճան աշխարհի արդյունքների օբյեկտիվ և համակողմանի քննության առնչությամբ։ 

Իրոք, 90-ականների սկզբին ռուսական պատմագիտության մեջ հայտնվեցին մի շարք աշխատություններ, որոնցում փորձ է արվել դիտարկել առաջադրված հարցերը նոր դիրքերից։ Այդ հրապարակումներում ընդգրկված են Ն.Միխայլովի, Վ.Ժուրավլյովի, Ա.Պանցովի, Յու.Ֆելիդտինսկու հոդվածները։

Սակայն այս աշխատությունների մանրամասն ուսումնասիրությամբ, կամա թե ակամա, գալիս ենք մի հիասթափեցնող եզրակացության. հայկական տարածքների ճակատագիրը, որը Ռուսաստանի կողմից Գերմանիայի թելադրանքով տրվել է Թուրքիային, կրկին դուրս է մնացել հեղինակների ուշադրությունից։ 

Կրկին, ինչպես նախկինում, լենինյան կանխատեսումների թեզը, առ այն, որ այս անարդար խաղաղության փխրունության և Համառուսաստանյան կենտրոնական գործադիր կոմիտեի և Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի կողմից 1918 թվականի նոյեմբերի 13-ին Գերմանիայում տեղի ունեցած հեղափոխությունից հետո այն չեղյալ համարելու մասին, իբր հաստատվել է։

Միևնույն ժամանակ, համառորեն մոռացվում է, որ այս պայմանագրի պայմանների ֆորմալ միակողմանի չեղարկումն իրականում ոչ մի կերպ չի հանգեցրել պայմանագրով տրված հայկական հողերի վերադարձին Հայաստանին։ Եվ եթե Բաթումն ի վերջո վերադարձվեց Վրաստանին, ապա Կարսն ու Արդահանը երբեք չեն պոկվել Թուրքիայից և մինչ օրս նրա կազմում են։

Համառոտ հիշենք իրադարձությունների հիմնական ուրվագիծը.

Ինչպես գիտեք, 1918 թվականի մարտի 1-ին Բրեստ-Լիտովսկում խաղաղ բանակցություններում խորհրդային պատվիրակությունը ստացավ խաղաղության պայմանագրի վերջնագրի վերջնական տեքստը, շատ ավելի բարդ, քան նախկին նախագծում:

Հենց այս վերջնագրում դրվեց մի բոլորովին նոր պահանջ, որը հրեշավոր կերպով փոխեց հայ ժողովրդի ճակատագիրը՝ Ռուսաստանից հօգուտ Թուրքիայի պետք է պոկվեին հիմնականում հայաշատ Արդահանի, Կարսի և Բաթումի շրջանները։ Մարտի 3-ին կնքվեց պայմանագիրը։

Ի՞նչ էր սա նշանակում։ Սա նշանակում էր, որ բոլշևիկները երկու օրից էլ քիչ ժամանակում վճռեցին մի ամբողջ ժողովրդի ճակատագիրը՝ անգամ չստանալով վերջինիս համաձայնությունը։ Բրեստի հաշտության պայմանագրի 4-րդ հոդվածը Թուրքիային վերադարձրեց ոչ միայն պատերազմի ընթացքում գրավված թուրքական Հայաստանի բոլոր տարածքները, այլեւ Կարսի, Արդահանի եւ Բաթումի շրջանները։

Հիմնական հարցը, որին ցանկանում ենք ուշադրություն հրավիրել և որը երբեք չի արծարծվել պատմագրության մեջ, այն է, թե ինչպիսին է եղել Նախիջևանի և Դոնի Ռոստովի հայ բնակչության արձագանքը Բրեստի հաշտության կնքման լուրին։

Մեզ է հասել մի եզակի փաստաթուղթ, որը տրված է Գ.Խ.Չալխուշյանի «Կարմիր գրքում» և կոչվում է «Դոնի հայերի բողոքը»։ Քանի որ Գ.Խ.Չալխուշյանի աշխատությունները, այդ թվում՝ «Կարմիր գիրքը», մատենագիտական ​​հազվադեպություն են, ներկայացնում ենք այս փաստաթուղթն ամբողջությամբ.

Դոնի հայերի բողոքը․

«Դոնի բանակի շրջանում բնակող հայերը՝ ի դեմս համայնքի ուղղակի, հավասար և գաղտնի քվեարկությամբ ընտրված Դոնի Ռոստովի և Նախիջևանի Համընդհանուր խորհրդի,  բուռն բողոքում են Բրեստ-Լիտովսկի խաղաղության դեմ, որը բացասաբար կանխորոշեց ինքնորոշման հարցը, թույլ տվեց հայկական շրջանների բռնակցումը և հայերն ուղարկվեցին խժռվելու թուրքերի կողմից։

Դեռևս պատերազմի սկսվելուց առաջ՝ 1914 թվականի հունվարի 26-ի ակտը, մեծ տերությունները, այդ թվում՝ այժմ համաձայնության եկած ուժերը. Ռուսաստանը, Գերմանիան և Թուրքիան, ճանաչեցին Թուրքիայում հայերի խաղաղ գոյության համար անհրաժեշտ բարեփոխումների նվազագույնը։ Անվերջ, երկար, հրեշավոր է հայերի նահատակությունը։

Եվրոպան կսարսափի, երբ իմանա մեր բոլոր նահատակների, մեր բոլոր տառապանքների և միլիոնավոր ոտնահարված կյանքերի մասին, և, հավանաբար, ինքը՝ Գերմանիան, կսարսափի՝ հենվելով բարոյական և ֆիզիկական ուժի վրա, որ թուրքերն իրենց թույլ տվեցին ամեն ինչ, վայրագություններ՝ զգալով դրանց կատարյալ անպատժելիությունը։

Ի՞նչ է տալիս հայերին Բրեստ-Լիտովսկի հաշտության պայմանագիրը. հայերով խիտ բնակեցված տարածքները՝ Բաթումից Կարս, տրվում են թուրքերին։ Հայերի դեմ նրանց հնարավոր վայրագությունների գոտին ավելի է ընդլայնվում, ավելի ու ավելի։

Իսկ թուրքերն արդեն առաջ են գնում։ Նրանք գրավում են նոր գյուղեր, քաղաքներ, վայրագություններ են գործում Անդրկովկասում։ Վառվում է նոր, չլսված կրակի նոր ջահը և կրկին ոտնահարվում, ավերվում ու կողոպուտի, սպանության ու պղծման ենթարկվում հայկական հնարավոր ամեն բան։

Արդեն չարագուշակ լուրեր են ստացվում Անդրկովկասից. հայերին կոտորում են, տեղահանում և նրանք փախչում են այն ​​վայրերից, որտեղ հարյուրավոր տարիներ խաղաղ աշխատել են։ Չինգիզ Խանից և Թամերլանից փրկված փոքր մշակութային ժողովուրդը բացահայտորեն ոչնչացվում էր Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագրով, որը ստորագրել են եվրոպական պետությունները՝ հանդես գալով ազատ ժողովուրդների անունից։

Թող ողջ Եվրոպան իմանա, թե որքան ամոթալի է այս աշխարհը, որը հավասար է հայերի սպանությանը։ Թող մեր այս աղաղակը հնչի այնտեղ, որտեղ մարդ կա, որտեղ կա մարդկային արժանապատվություն, որտեղ մարդկային զգացմունքներն ու միտքը դեռ չեն բթացել»:

Դժվար է ինչ-որ բան ավելացնել այս փաստաթղթին։ Թեև բողոքի ակցիան կոլեկտիվ բնույթ է կրում, սակայն դրա ոճն ու լեզուն կասկած չեն թողնում, որ այն հեղինակել է Դոնի Նախիջևանի ականավոր հայ գործիչ, իրավաբան, գրող, քաղաքային խորհրդի խոսնակ Գրիգորի Քրիստոփորի Չալխուշյանը։

Արեւմտյան Հայաստանի հայերին հասցված վիրավորանքը ցավալի արձագանք գտավ ոչ միայն Դոնի Նախիջեւանի, այլեւ Ռուսաստանի տարբեր քաղաքների հայրենակիցների սրտերում։ Դոնի շրջանի հայերի բողոքն ընդունվել է Ռուսաստանի հայկական գաղթօջախներից շատերի կողմից։

Միևնույն ժամանակ Պետրոգրադի հայկական գաղութը պատրաստեց իր բողոքը, որն իր հիմնարար գաղափարներում կրկնում է նախիջևանականը.

Պետրոգրադահայերի բողոքը․

«Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագիրը հայերի համար մահապատիժ է։ Արյան մեջ թաթախված Հայաստանը վերադառնում է իր դիրքերին։ Հայտնի է, որ հայի արյունը թափվել և թափվում է ոչ ի փառս մեծ մրցակիցների՝ իրեն խորթ խնդիրների համար։ Հայերը պայքարում են իրենց դատավարության, մարդու իրավունքների համար, որոնց չեն կարողացել հասնել դարեր շարունակ։

Հայերի իրավունքները ճանաչված են Եվրոպայի կողմից։ Դրանք կնքված են միջազգային ակտերով, որոնք ստորագրել են այն տերությունները, որոնք ներկայումս պատերազմում են միմյանց դեմ։ Ռուսաստանն ու Գերմանիան, որոնք հավասարապես պատասխանատու են հայերի ճակատագրի համար, Բրեստ-Լիտովսկի հաշտությամբ խախտեցին իրենց ստանձնած պարտավորությունները, որոնք ևս մեկ անգամ ամրապնդվեցին 1914 թվականի հունվարի 26-ի պատերազմի գրեթե նախօրեին: Երկու կողմերն էլ հնարավոր գտան նորից վերադառնալ։

Հայաստանը թուրքական տիրապետության տակ, առանց որևէ՝ անվտանգությունը երաշխավորող պայմանների։ Հայերի պայքարը Թուրքիայի դեմ իր գոյության համար, պատերազմ չէ նրա դաշնակիցների դեմ։ Եվ պատճառ չկա, որ նրանք որոշակի հանգամանքներից ելնելով փոխեն իրենց վերաբերմունքը հայերի նկատմամբ։

Բրեստի պայմանագիրը, որը մասամբ վերաբերում է Հայաստանին, խորը բռնության ակտ է արդարադատության և Հայաստանի իրավունքների դեմ։ Պետրոգրադի հայերը բողոքում են այն պայմանագրի դեմ, որը պահանջում է Հայաստանը վերադարձնել թուրքական տիրապետությանը, և հայկական զորքերը հեռացնել Հայաստանից և թուրքական զորքերի կողմից օկուպացվել:

Բողոքելով Ռուսաստանի սահմաններից Հայաստանը մուսուլմաններով բնակեցնելու թուրքական կառավարության ոտնձգությունների դեմ։ Պետրոգրադահայերը դիմում են քաղաքակիրթ աշխարհին և հայ կյանքի նոր ողբերգությունը ներկայացնում բոլոր երկրների հասարակական խղճի դատին։ Թող բարերարության ձայնը բարձրանա՝ պաշտպանելու մարդկության ոտնահարված հիմքերը և ժողովրդի իրավունքները՝ իզուր ձգտելով դուրս գալ նրանց գոյության ճիրաններից դեպի իրենց ճակատագրի ազատ կառուցման բաց տարածություն»։

Վերադառնալով Դոնի Նախիջևանի հայ համայնքի դիրքորոշմանը Բրեստի խաղաղության վերաբերյալ, ցանկանում ենք կանգ առնել հետևյալ կետերի վրա. Իրավիճակի պարադոքսը, մեր կարծիքով, կայանում է նրանում, որ ռուսական քաղաքի հասարակությունը, թեկուզ էթնիկական առումով մեծ մասամբ ոչ թե ռուս, այլ հայ, բողոքում է Ռուսաստանի կառավարության որոշման դեմ։

Սա առաջին բանն է։ Երկրորդը. կնքված հաշտության պայմանագրի պատասխանատվության հավասար բաժինը դրված է երկու կողմերի վրա՝ և՛ Ռուսաստանի՝ հայերի ավանդական պաշտպանի, և՛ Գերմանիայի վրա, որի աջակցության վրա հենվելով թուրքերն իրականացրել են իրենց վայրագությունները։ Հենց այս երկու երկրներն են հստակորեն նշվում որպես հայ ժողովրդի ցեղասպանության շարունակության մեղավորներ, որոնց նոր ելակետը Բրեստի խաղաղության պայմանագիրն էր։

Այս պայմաններում, երբ Ռուսաստանը, Գերմանիան և նույնիսկ Թուրքիան, 1914 թվականի հունվարի 26-ին ստորագրելով հայերի իրավունքները երաշխավորող ակտը, փաստացի չեղյալ համարեցին այն, Նախիջևանի հասարակությունը հնարավոր համարեց դիմել ողջ Եվրոպային՝ հուսալով, որ դա՝ հուսահատության ճիչը, «կլսվի ամենուր, որտեղ մարդ կա, որտեղ կա մարդկային արժանապատվություն, որտեղ մարդկային զգացմունքներն ու միտքը դեռ չեն բթացել»:

Եվրոպան հերթական անգամ խուլ ձևացավ հուսահատության այս ճիչի հանդեպ։ Միամտություն կլինի որևէ բան սպասել Ռուսաստանի բոլշևիկյան կառավարությունից, որը մտահոգված է բացառապես սեփական իշխանության պահպանմամբ։ Բայց Դոնի հայ հասարակության բողոքի հզոր ձայնը՝ անխոնջ Գ.Խ.Չալխուշյանի գլխավորությամբ, ծառայեց որպես բարոյական ուղենիշ, որին հավասարվում էր աշխարհի ողջ առաջադեմ հանրությունը։

Ռ.Գ.Տիկիջյան, պատմական գիտությունների թեկնածու, Համայնք Պյատիգորսկ 1996թ.