Արևմտյան Հայաստանի Բաղեշ  նահանգի Մուշ սանջակում 1914 թվականի տվյալներով 140 455 հայ էր ապրում։

Այնտեղ գտնվում էին 299 եկեղեցի, 94 վանք, 53 ուխտատեղի։ 135 դպրոցներում սովորում էր 5669 աշակերտ։

Մուշը հայ քրիստոնեության կրոնական կենտրոններից էր։ Մուշում էին գտնվում Կլագավանքը և Սուրբ Կարապետ վանքը, որը հիմնել է Գրիգոր Լուսավորիչը։

Ի՞նչ եղավ այսքան մարդկանց հետ։ Ի՞նչ պատահեց այս դպրոցների աշակերտներին, այս եկեղեցիների ու վանքերի միաբանություններին։ Գտնվում ե՞ն այսօր արդյոք այդ կառույցների ավերակները։

 

Մուշի հայկական գյուղերի, եկեղեցիների և սրբատեղիների անվանումները․ 

 

1․Փոքր Մուշ — Ապլպուհար, գյուղ Ապելֆար — Սուրբ Գևորգ վանք

  1. Սողոմ գյուղ — Սբ. Սահակ եկեղեցի, 921 թ

3․Ալիզնան գյուղ — Սբ. Կիրակոս եկեղեցի, 490 թ

4.Բերդակ գյուղ — Սուրբ Կարապետ վանք, ավերակ (Սասուն, էջ 290)

5.Բերդակ գյուղ – Սբ. Կիրակոս վանք՝ ավերակ

  1. Բերդակ գյուղ — Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, 921 թ
  2. Բերդակ գյուղ — Սուրբ Աստվածածին 731 թ
  3. Արաղ գյուղ — Սբ. Կիրակոս եկեղեցի, 831 թ
  4. Արաղ գյուղ — Սուրբ Աստվածածին
  5. Էրեշտր գյուղ – Սբ. Թովմաս եկեղեցի
  6. Լեռան Մառնիկ գյուղ – Կարմիր կամ Կարմրու (Քիզիլ) վանք
  7. Մոկունք գյուղ – Գասպարի վանք
  8. Դերքեվանք գյուղ — Սուրբ Թորոս եկեղեցի, 531 թ
  9. Առինզուվանք գյուղ — Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, 631 թ
  10. Զափնա գյուղ — Սուրբ Գևորգ եկեղեցի, 731 թ
  11. Զափնա կամ Ծափնա գյուղ – Սբ. Թուխ Մանուկ եկեղեցի (աղբյուր Թեոդիկ)
  12. Հասքյոյ գյուղ — Սուրբ Երրորդություն եկեղեցի, 1307 թ
  13. Հասքյոյ գյուղ — Սբ. Ստեփանոս եկեղեցի, հնություն
  14. Հասքյոյ գյուղ — Սբ. Թալիլեոս եկեղեցի,  հնություն
  15. Իրիշդեր գյուղ — Սբ. Թովմաս եկեղեցի, հնություն
  16. Ալի – Նելփոն գյուղ – Սբ. Թուխ Մանուկ եկեղեցի, 1127 թ
  17. Շիմլաք գյուղ — Սուրբ Սարգիս եկեղեցի,  հնություն
  18. Շիմլաք գյուղ — Սուրբ Կարապետ եկեղեցի,  հնություն
  19. Շիմլաք գյուղ – Սուրբ Կարապետի սրբավայր (Մասիս 1903, էջ 424)
  20. Ֆեներ գյուղ — Սուրբ Գևորգ եկեղեցի,  հնություն
  21. Կոլվիկ գյուղ — Սուրբ Հակոբ եկեղեցի, հնություն
  22. Մեղրակում գյուղ — Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, հնություն
  23. Արվարիխ գյուղ — Սուրբ Հակոբ եկեղեցի, 1161 թ
  24. Տիոնիկ գյուղ — Սբ. Սիմեոն եկեղեցի, 585 թ
  25. Թիլ գյուղ – Սբ. Արիստակես վանք, ավերակ
  26. Թիլ գյուղ – Սբ. Ներսեսի վանք
  27. Թիլ գյուղ — Սուրբ Աստվածածին , 756 թ
  28. Հասիկ գյուղ — Սուրբ Հակոբ եկեղեցի, 750 թ
  29. Հասիկ գյուղ — Սուրբ Էսրոպ եկեղեցի, 750 թ
  30. Հասիկ գյուղ – Սուրբ Էսրոպի վանք
  31. Իրիզակ գյուղ — Սուրբ Աստվածածին,հնություն 
  32. Աբիլ — Նիջար գյուղ — Սուրբ Աստվածածին , 578 թ
  33. Գոմք և Մշգեղ գյուղ – Մատին Առաքելոց վանք, Սբ. Պետրոսի տաճար
  34. Ուրուղ գյուղ – Կարմիր վանք
  35. Փեթար գյուղ – Սուրբ Կարապետ վանք
  36. Ապլպուհար գյուղ – Սուրբ Գևորգ վանք
  37. Վերին շրջան – գյուղ Դաղվնիկ – Դաղոնայի վանք
  38. Վերին թաղամաս – Շենիկ գյուղ – Սուրբ Կարապետ վանք
  39. Վերին թաղամաս – Շենիկ գյուղ – Կարմիր վանք
  40. Շատախ – Գեղաշեն գյուղ – Սբ. Անթանյան վանք
  41. ​​Սասուն – գյուղ Հոցոցվանք – Սուրբ Մարիամ Աստվածածնի վանք
  42. Սասուն – Հոծ գյուղ – Սբ. Թովմասի վանք
  43. Սասուն – Հունուտ – Սուրբ Գևորգ վանք
  44. Սասուն – Փսանք – Սբ. Մարաթուկ
  45. Սասուն – Գոմք գյուղ – Մատին Առաքելոց վանք
  46. Սասուն –  Արծվիկ գյուղ– Սբ. Դանիելի վանք
  47. Սասուն – Հաթնի գյուղ – Սուրբ Կարապետ վանք
  48. Մանազկերտ ավան – Ակներ գյուղ – Հանգարի վանք
  49. Մանազկերտ ավան– Փոստան Հայ գյուղ – Սուրբ Գևորգ վանք
  50. Մանազկերտ ավան – Տյուկնյուկ գյուղ – Սուրբ Սարգիս վանք
  51. Մանազկերտ ավան – Թոնդրակ գյուղ – Սբ. Հովհաննես վանք
  52. Մանազկերտ ավան– Գոթանլը գյուղ – Սուրբ Կարապետ վանք
  53. Մանազկերտի վթար – Սբ. Ներսեսի վանք
  54. Մանազկերտ ավան – Նորատին գյուղ – Հովհան Օձնեցու վանք
  55. Բուլանխ  ավան – Խաչլու գյուղ – Սուրբ Կարապետ վանք
  56. Բուլանխ  ավան– Կոփ գյուղ – Սբ. Դանիել վանք, Կոպի վանք
  57. Վարթո ավան – Գյունտեմիր գյուղ – Կարմրո (Քըզըլ) վանք.
  58. Վարթո ավան – Թոթան գյուղ – Սուրբ Հակոբ վանք
  59. Սիրունիկ գյուղ – Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, 546 թ
  60. Սիրունիկ գյուղ – Սուրբ Հակոբ եկեղեցի, 546 թ
  61. Հովնան գյուղ — Սբ. Թովմաս եկեղեցի, հնություն
  62. Հորղենաս գյուղ — Սբ. Երեք Խորան եկեղեցի, հնություն
  63. Հոլդամ գյուղ — Սուրբ Թորոս եկեղեցի, հնություն
  64. Արակ գյուղ — Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, 1093 թ
  65. Արկավանք գյուղ — Արկավանք վանք
  66. Արքավանք գյուղ — Սբ. Թովմաս Առաքելական եկեղեցի, հնություն
  67. Արկավանք գյուղի Շեկ Կտակարան եկեղեցի,հնություն
  68. Վարդախաչ գյուղ — Վարդ Խաչ վանք
  69. Զիղակ գյուղ — Սբ. Ստեփանոս եկեղեցի, հնություն
  70. Վարդախաչ գյուղ — Հայոց եկեղեցի, հնություն
  71. Զիակի գյուղ — Սբ. Թուխմանուկ եկեղեցի, հնություն
  72. Հինիտ գյուղ — Սուրբ Աստվածածին, հնություն
  73. Ավզուտ գյուղ – Սուրբ Աստվածածին 
  74. Ավզուտ գյուղ — Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, հնություն
  75. Ավզուտ գյուղ — Սբ. Սիմեոն եկեղեցին,  հնություն
  76. Ավզուտ գյուղ – Սբ. Սիոն եկեղեցի
  77. Արտոնք գյուղ — Սուրբ Աստվածածին, հնություն
  78. Խարս գյուղ — Սուրբ Աստվածածին 1207 թ
  79. Խարս գյուղ — Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի, հնություն
  80. Խարս գյուղ — Սուրբ Բարսեղ եկեղեցի,  հնություն
  81. Ավազաղբյուր գյուղ — Սուրբ Աստվածածին,  հնություն
  82. Արնիստ գյուղ — Սուրբ Հովհաննես եկեղեցի,  հնություն
  83. Տիրմեդ գյուղի Սուրբ Գևորգ եկեղեցի,  հնություն
  84. Վարդենի գյուղ — Սուրբ Աստվածածին, հնություն
  85. Վարդենի գյուղ — Սուրբ Հակոբ եկեղեցի,  հնություն
  86. Հարթրեթ գյուղ — Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, 1395 թ
  87. Հալիջան գյուղ — Սուրբ Աստվածածին 1201 թ
  88. Ավրան գյուղ – Սուրբ Սարգիս եկեղեցի

94 .Աղջան գյուղ — Սուրբ Աստվածածին , 1231 թ

  1. Շեյխ — Յուսուֆ գյուղ — Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի,  հնություն
  2. Պիկլիկ գյուղ — Սուրբ Գևորգ եկեղեցի, 531 թ
  3. Հերկերտ գյուղ — Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, 431 թ
  4. Սուրբ Կարապետ վանքի եկեղեցի, հնություն
  5. Սուրբ Կարապետ վանք, Սբ. Ստեփանոս եկեղեցի, հնություն
  6. Սուրբ Կարապետ վանք Սուրբ Գևորգ եկեղեցի, հնություն
  7. Սպ Կարապետ վանք, Սուրբ Աստվածածին, հնություն
  8. Սուրբ Կարապետ վանք, Սուրբ Հարություն եկեղեցի,հնություն.
  9. Սուրբ Կարապետ վանք, Սբ. Հոթաչարակաց եկեղեցի, հնություն
  10. Սալիջան գյուղ — Սուրբ Աստվածածին , 1276 թ
  11. Մեղթիվ գյուղ — Սբ. Մասունք եկեղեցի, 1043 թ
  12. Հիբյան գյուղ — Սբ. Մասունք եկեղեցի, 1165 թ
  13. Դում գյուղ — Սբ. Սիմեոն եկեղեցի, 1222 թ
  14. Կոմիս գյուղ  — Սուրբ Աստվածածին, 1289 թ
  15. Սբ. Պողոս եկեղեցի, Սուրբ Կարապետ վանք, 1168 թ
  16. Զիղակ գյուղ – Սբ. Ստեփանոս վանք
  17. Զիյարետ գյուղ –  Սուրբ Կույս Մարիամ Եկեղեցի 1268 թ
  18. Քարքեյ լեռ – Սուրբ Կարապետ եկեղեցի (աղբյուր Թեոդիկ)
  19. Անձուտ, Ղզլ Աղաչ, գյուղ Գոմեր – Սուրբ Հովհաննես եկեղեցի (աղբյուր Թեոդիկ)
  20. Գոմեր գյուղ – Սբ. Քառասուն Մանկանց եկեղեցի (աղբյուր Թեոդիկ)
  21. Քարձոր գյուղ – Սուրբ Աստվածածին (աղբյուր Թեոդիկ)
  22. Հոփեր գյուղ – Սուրբ Հակոբ եկեղեցի (աղբյուր Թեոդիկ)
  23. Կուրավ գյուղ — Սուրբ Հակոբ եկեղեցի (աղբյուր Թեոդիկ)
  24. Չրիկ գյուղ — Սուրբ Աստվածածին (աղբյուր Թեոդիկ)
  25. Առինջ գյուղ – Առինջավանք – Սուրբ Սարգիս եկեղեցի (աղբյուր Թեոդիկ)

120.Ցրոնք գյուղ — Սուրբ Հակոբ եկեղեցի (աղբյուր Թեոդիկ)

121.Ցրոնք գյուղ — Սուրբ Աստվածածին (աղբյուր Թեոդիկ)

  1. Հասան-Օվա գյուղ – Սուրբ Գևորգ եկեղեցի (կա ևս 2 եկեղեցի) 1291 թ.
  2. Փաղլու կամ Փարեխ գյուղ – Սուրբ Գևորգ եկեղեցի
  3. Փաղլու գյուղ – Սբ. Հրեշտակապետաց վանք, 1271 թ
  4. Փաղլու գյուղ – Սուրբ Աստվածածին ,329
  5. Պազո գյուղ — Սուրբ Աստվածածին ,1278 թ
  6. Սորտար գյուղ — Սուրբ Աստվածածին , 1300 թ
  7. Սուրդան գյուղ — Սուրբ Աստվածածին , 1294 թ
  8. Կիվրիս գյուղ — Սուրբ Աստվածածին, 1300 թ
  9. Հարդոս գյուղ — Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, 1151 թ
  10. Մարթինե թաղամաս — Սբ. Մարինե եկեղեցի, հնություն
  11. Մարթինե թաղամաս – Սուրբ Գևորգ եկեղեցի, 1246 թ
  12. Չիգերաշ թաղամաս — Սբ. Կիրակոս եկեղեցի, հնություն
  13. Վերին թաղամաս — Սուրբ Հարություն եկեղեցի, հնություն
  14. Սորո թաղամաս — Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի,հնություն
  15. Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, 531 թ
  16. Յողունք գյուղ (կաթոլիկ) – Սուրբ Սարգիս եկեղեցի (աղբյուր Թեոդիկ)
  17. Նորշեն գյուղ (կաթողիկե) – Սուրբ Աստվածածին (աղբյուր Թեոդիկ)
  18. Նորշեն գյուղ (կաթողիկե) – Սբ. Սոֆիա եկեղեցի (աղբյուր Թեոդիկ)
  19. Ուշտամ կամ Յուշտամ գյուղ – Սուրբ Աստվածածին (աղբյուր Թեոդիկ)
  20. Մշո Առաքելոց-Թարգմանչաց վանք (աղբյուր Թեոդիկ)