Չոչո Սոսեի կարոտն առ հայրենիք

  • by Éditeur, 03 Փետրվարի, 2018 in Մշակույթ
1013 դիտում
ԱՐԵՒՄՏԵԱՆ  ՀԱՅԱՍՏԱՆ - 1894-1923թթ Սասունից Արեւլեան Հայաստան  տեղափոխված մարդիկ այդ դաժան օրերին կորցրել են իրենց սիրելիներին։ Թեև ստիպված թողել էին իրենց հայրենի բնակավայրերը, բայց այնուամենայնիվ նրանք շարունակում են կարոտել իրենց ծննդավայրերը։ Նրանց սերն այնքան խորն էր, որ անգամ Արեւլեան Հյասատան տեղափոխվելուց հետո իրենց բնակավայրերի անունները կոչում են իրենց ծննդավայրերի անուններով։ Երազաները սահմաններ չեն ճանաչում Մարդիկ հավատում էին, որ ամեն-ինչ իր բնականոն հունին վերադառնալուն պես, նրանք կվերադառնան իրենց տները,այդ իսկ պատճառով չէին ուզում նոր տներ կառուցեին։ Այդ իսկ պատճառով նրանք ապրում էին ինքնաշեն տներում։ Ցավոք, որ այդ սահմանը սահման է ոչ միայն երկրեների, այլև ընտանքիների և միմյանց համար զարկող սրտերի համար։ Ինչքան էլ, որ մարդկանց կողմից գծած սահմանները անհաղթահարելի լինեն, միևնույն է երազները ոչ մի սահման չեն ճանաչում։ Տարիների ընթացքում իրենց գյուղերի նկատմամբ կարոտը նրանց ենթագիտակցության մեջ է։ Գիշերները , իրենց երազներում սահմանի մյուս կողմում գտնվող հայրենի գյուղերն են հասնում և իրենց կարոն են առնում, թեկուզ այն տևի մեկ վայրկյան։ Սասունից հեռու գտնվողնեերը, նոր սերնդներին իրենց կարոտը փոխանցում են Սասունի վերավերյալ  պատմությունների միջոցով։ Այս ճանապարհով, նոր ծնված երեխանները իմանում էին սահմանի մյուս կողմում գտնվող իրենց հայրենի եզերքի մասին։ Հայաստանում ծնված սասունցիների առաջին սերունդը, ծառերը բողբոջելուն պես, հավատում էր , որ իրենք էլ մի օր կվերադառնան հայրենի Սասուն։ Տեսնելով, որ  տարիներ շարունակ սպասված այդ օրը չի գալիս, մարդիկ ստիպված ընդունեցին այն փաստը, որ չեն վերադառնա իրենց հայրենի բնակավայր։ Լավ ուսուցիչը միշտ մարդկանց կարոտով ապրելն է  սովորեցնում։ Հայրենի եզերքի նկատմամաբ կարոտով էր լցված նաև նյութի  հերոսը՝ Չոչո Սոսեն։ Սասունի իմ տունն  եմ գնում Չոչո Սոսեն տարիներ շարունակ իր սրտում պահելով իր բնակավայրի սերն ու կարոտը, օրերից մի օր անհետանաում է։ Ամբողջ գյուղը ամենուր սկսում է փնտրել  Չոչո Սոսեին, բայց նրա  հետքը ոչ մի տեղ չէին կարողանում գտնել։ Ժամեր տևած փնտրտուքներից հետո, երբ բոլորի մոտ մարում էին հույսերը, հանկարծ ոստիկանական բաժանմունքից ստացած լուրը զարմացնում է բոլորին։ Նրանք  տեղեկություններին էին ստացել, որ մի տարեց կին փորձել է  անցնել սահմանը։ Նրանք հույսով լցվեցին, չնայած,որ չգիտեին թե ով է այդ կինը։ Ոստիկանական բաժանմունքում նրանց ուրախությունն ու զարմանքը շատ մեծ էր։ Զինվորները նշել են, որ Չոչո Սոսեին տեսել են երեկոյան ժամերին՝ սահանն անցնելու ժամանակ։ Տարեց կինը բոլոր հարցերի համար մեկ պատասխան ուներ- «Գնում էի Սասուն՝ իմ տուն»։ Չոչո Սոսեի մոտ տարիքի հետ մոռացկոտությունը ստպել էլ նրան ընկալել , որ այն գյուղը որտեղ նա է ապրում օտար  վայր է։ Վերջին տարիներին շատ էր սկսել խոսել իր մանկության և հին օրերի մասին։ Ամենայն հավանականությամբ, այդ օրը Չոչո Սոսեն հիշել էր հին օրերը։ Բայս այս անգամ այս ծեր կինը չսահմանափակվեց միայն հին օրերը հշելուց, նա փորձեց սահմանն անցնի։ Ինչքան էլ, որ  այս դեպքը անտարբեր չթողեց և ոչ մեկին, միևնույն անհնար էր նրան տանել իր հայրենի գյուղ, այս իսկ պատճառով այդ տարեց կնոջը նորից հետ բերեցին գյուղ։ Այնուամենայնիվ, Չոչո Սոսեն, ով ապրում էր միայն անցյալով, անընդհատ փնտրում է իր տունը Սասունում: Սահմանային ոստիկանական բաժանմունքի հյուրը Հայրենի գյուղ վերադառնալու ցանկությունը պատճառ դարձավ, որպեսզի այս տարեց կինը անհընդհատ անհետանա։ Նրա ամեն անհետանումը, ավարտվում էր նրանով, որ մինչ ընտանիքնի անդամները գալը նա մնում էր սահմանային ոստիկանական բաժանմունքում։ Չոչո Սոսեի հայրենքի նկատմամբ կարոտն ավարտվեց, երբ նա  փակեց իր աչքերը, հույս ունենալով, որ կբացի իր աչքերը  այնպիսի մի աշխարհում որտեղ չկա սահմաններ և տարբերություններ։ Հայրենի բնակավայրի հողի հոտը Չոչո Սոսե տատիկը իր թոռներին ժառանգություն չի թողել նրանց պապերի հողերը, նա թոռինկիներին թողել է հայրենիք նկատմամաբ այդ մեծ սերը։ Չոչո Սոսեի թոռնիկներից մեկին բախտ էր ընձեռնվել այցելել իր տատիկի հայրենիըք։ Վերադառնալուն պես, ողջ գյուղը նրա ասում էր- «Երջանիկ ես, որ տեսել ես Սասունը» ։ Հաջորդ օրը Սասունից բերված մի բուռ հողը Չոչո Սոսեի գերազմանի վրա լցրեցին։ Չոչո Սոսեն թեկուզ գերեզմանում, բայց  և այնպես զգաց հայրենի հողի հոտը։ *Սասունի բարբառում չոչո նշանակում է մայրիկ/տատիկ, ծագել է ջոջ-չոչ բառից, որն էլ նշանակում է մեծ։ Այս մասին հայտնում է  «sasun.org »-ը։ Հիշեցնենք, որ 1917թ. դեկտեմբերի 29-ին Խորհրդային Ռուսաստանի Ժողկոմխորհի կողմից ընդունված «Թուրքահայաստանի մասին» (Արևմտյան Հայաստան) Դեկրետով ճանաչվել է Թուրքահայաստանի (Արևմտյան Հայաստան) հայության ազատ ինքնորոշման իրավունքը՝ ընդհուպ մինչև լիակատար անկախություն: 1920թ. հունվարի 19-ին` Փարիզի Վեհաժողովի ժամանակ, Դաշնակից Տերությունների Գերագույն Խորհուրդի կողմից դե ֆակտո (de facto), իսկ 1920թ. մայիսի 11-ին՝ Սան Ռեմոյի կոնֆերանսի ժամանակ դե յուրէ (de jure) ճանաչվեց  որպես անկախ և ինքնիշխան պետություն: 1920թ. նոյեմբերի 22-ին ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի Իրավարար վճռով որոշվեց հայ-թուրքական սահմանը: Հարկ է նշել, որ Արևմտյան Հայաստան Պետությունը ՄԱԿ-ի կողմից չի ճանաչվել՝ Թուրքիայի կողմից  բռնազավթված լինելու պատճառով: Հիշեցնենք, որ 1894-1923թթ. Արևմտյան Հայաստանի գրավված տարածքներում թուրքական երեք կառավարությունների կողմից բնիկ հայ ժողովուրդը ենթարկվել է Ցեղասպանության: BATI ERMENİSTAN – Sasun’dan Batı Ermenistan’a 1894-1923’te göç edebilen insanlar, o kara yıllarda sevdiklerini kaybetmiş, değerlerini geride bırakmak zorunda kalmış olsalar da memleketlerine duydukları sevgiyi hiçbir zaman yitirmemişlerdi. Duydukları sevgi o kadar köklüydü ki Ermenistan’a göçüp yerleşmek zorunda kaldıkları yeni topraklar dahi memleketlerini çağrıştırıyordu. Öyle ki yerleşmek için seçtikleri bölgenin coğrafik yapısı Sasun’u andırsa da sınıra en yakın noktalardan biri olması yer seçimindeki asıl nedendi. Gerçi yeni köyleri, sınır açıldığında Sasun'a gitmek için yolu bir, bilemediniz iki günlük yürüme mesafesi kadar kısaltmış olacaktı. Besse Kabak ma onlar için bu zaman dilimi o kadar önemliydi ki köylerine bir an önce kavuşabilme düşüncesiyle, yerleştikleri bölgenin çorak olmasını dahi umursamamışlardı. RÜYALAR SINIR TANIMAZ Yaşanan süreç normale döndüğünde hemen geri dönebileceklerine inandıkları için kendilerine doğru dürüst bir ev yapmaya dahi gerek duymamışlardı. Bu yüzden ilk yıllarda umutlarına sarılarak, derme çatma evlerde yaşamış, bulundukları taşlık ve kayalık bölgede, binbir zorlukla tarım yapmak zorunda kalmışlardı. Ne yazık ki yaralı kalplerindeki kocaman umutlarına rağmen, sadece ülkeleri değil, aileleri ve birbirleri için çarpan yürekleri de ayıran o sınır, karşılarında aşılmaz duvar olarak durmaya devam etmişti. Neyse ki insanların oluşturduğu sınırlar geçilmez olsa da rüyalar sınır tanımıyordu. Köylerinden ayrı kaldıkları yıllar içerisinde büyüyen özlemleri, onların bilinçaltlarını faaliyete geçirmiş,  geceleri rüyalarında uçarak sınırın ardında kalan köylerine gidip bir nebze de olsa özlemlerini dindirebilmişlerdi. Sasun’dan uzak topraklarda doğan yeni nesil yetiştiğinde memlekete duyulan özlem de çocuklara anlatılan hikayelerde hayat bulmaya başlamış, öyle ki o hikayelerle büyüyen çocuklar, sınırın ötesinde yer alan, hiç görmedikleri memleketlerini bu sayede karış karış tanıyabilmişti. Ermenistan’da doğan ilk neslin yüreğine ekilen memleket sevgisi, tomurcuklanarak çiçek açtığında, onlar da tıpkı anne babaları gibi köylerine kavuşacakları günü beklemeye başlamışlar. Ancak geçen uzun yıllara rağmen beklenen o günün gelmediğini gören insanların umutları bir bir sönünce, istemeyerek de olsa memleketlerine kavuşamayacakları gerçeğini kabullenmek zorunda kalmışlar. İyi bir öğretmen olan zaman, insanlara yüreklerinin derinliklerinde sakladıkları özlemle yaşamayı öğretir. Gerçi zaman iyi bir öğretmen olsa da tıpkı bu yazının kahramanı Çoço* Sose gibi, yaşlılığın getirdiği rahatsızlıklar nedeniyle unutkanlığın pençesine düşenlere söz geçirmek ne mümkün! “SASUN’A, EVİME GİDİYORUM!”  Yıllar yılı kalbine gömdüğü memleket sevgisiyle yaşayan ama yaşını aldıkça unutkanlığı da artarak çoğalan Çoço Sose, günün birinde aniden ortadan kaybolur. Tüm köy halkı seferber olup kayalıklardan ağaçlıklara varıncaya kadar her yeri didik didik arasalar da Çoço Sose’den en ufak bir ize rastlayamazlar. Saatler süren aramalar sonrasında, tükenmeye yüz tutan umutları, karakoldan gelen bir haberle yeniden yeşerir. Sınırı geçmek isteyen yaşlı bir kadının bulunduğu bilgisini duyan çocukları, bulunan kişinin anneleri olduğuna ihtimal vermeseler de bir umut uğruna yola koyulur. Karakolda karşılarında annelerini gördüklerinde ise şaşkınlıkları da en az sevinçleri kadar büyük olur. Askerler Çoço Sose’nin gece vakti sınırı geçmek isterken yakalandığını söyler. Yaşlı kadının sorulara cevabı ise her seferinde aynı olur: “Sasun’a, evime gidiyorum!” Bunu duyan çocuklarının olup biteni anlamaları uzun sürmez. Çoço Sose’nin hastalığıyla birlikte başlayan unutkanlığı, yaşadığı köyü yabancı bir yer olarak algılamasına neden olmaktaydı. Son zamanlarda çocukluğunun köyünden ve eski yaşamından sık sık bahsetmeye başlamıştı. Muhtemelen o gün de hafızası Çoço Sose’yi tekrar eskilere götürmüş olmalı. Ancak bu kez sadece sınırın gerisinde kalmış olan evini hatırlamakla kalmamış yaşlı kadın; aynı zamanda yollara da düşmüştü. Çoço Sose’nin bu durumu, sınırda görev yapmakta olan askerler de dahil olmak üzere herkesin gözlerini yaşartsa da onu memleketine götürmek mümkün olmayacağından, işlemler bittikten sonra yaşlı kadını tekrar köye geri götürmek zorunda kalırlar. Hafızası silinmeye devam ettikçe artık sadece geçmişiyle yaşayan Çoço Sose, sürekli Sasun’daki evini arar dururmuş. SINIR KARAKOLUNUN MİSAFİRİ  Köyüne gitmek arzusu yaşlı kadının sık sık kaybolmasına neden olmaya başlamıştı. Onun her kayboluşu, ailesinin gelip almasına kadar misafir edildiği sınır karakolunda son bulurdu. Ancak Çoço Sose’nin elden ayaktan düşmesiyle, sınırdaki askerlerin nineleri yerine koydukları  Sose’nin misafirlik süreci de sonlanmış oldu. Yaşlı kadının o bitmek bilmeyen memleket hasreti, ancak gözlerini -sınırların ve ayrılıkların olmadığı bir dünyada açmak üzere- kapattığında, sona ermişti.  ATA TOPRAĞININ KOKUSU  Çocuklarına miras olarak atalarına ait toprakları değil, Sasun’a duyduğu özlemi ve bitmek tükenmek bilmeyen o büyük memleket sevgisini bırakan Çoço Sose’nin torunlarından biri, yıllar sonra sınırı aşıp ninesinin memleketini ziyaret etme şansına sahip oldu. Geri döndüğünde genci yaşlısı tüm köy halkı, onu gözyaşları içinde “Ne mutlu senin gözlerine çünkü onlar Sasun'u gördüler” diye karşıladı. Ertesi gün de torununun Sasun’dan getirdiği bir avuç toprağı, Çoço Sose’nin mezarının üzerine serptiler. Sonunda o çok sevdiği ata toprağının kokusuna mezarda da olsa kavuştu. Veya kavuşmuştu. *Çoço Sasun Ermenice'sinde büyük anne/nine. Muhtemelen "büyük" anlamında kullanılan coc-çoç kelimesinden türemiş. Bu konuda basın ajansı  «sasun.org »  bilgilendiriyor Hatırlatalım ki, 29 Aralık 1917 tarihinde, Sovyet Rusya’nın Halk Meclisi Konseyi tarafından kabul edilen “Türkiye Ermenistan’ı Hakkında”ki (Batı Ermenistan) kararnameyle Ermenilerin tam bağımsızlığa kadar varabilecek kendi kaderini tayin hakkını tanıdı. Batı Ermenistan’ı ayrıca 19 Ocak 1920 tarihinde Paris Konferansında Müttefik Devletler Yüksek Konseyi de facto ve 11 Mayıs 1920 tarihindeki San-Remo Konferansı sırasında ise bağımsız ve egemen bir devlet olarak de jure tanındı. Sınırları, Türkiye ile Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Woodrow Wilson tarafından 22 Kasım 1920 tarihinde çizilmiş olmasına rağmen, Birleşmiş Milletler Teşkilatı (BMT) bunu Türkiye’nin işgali sebebiyle tanınmaktadır. Batı Ermenistan Devleti, Türkiye tarafından esir alındığı için “BMT” tarafından tanınmadığını zorunlu olarak hatırlatırız. 1894’ten 1923 yıllarına kadar Batı Ermenistan’ın işgal altındaki topraklarında yerli otokton Ermeni halkı üç Türk hükümetleri tarafından Soykırıma uğratıldığın da ayrıca hatırlatırız.