Պենտադակտիլոսի լեռների անտառային գոտում՝ Կիպրոսի թուրքական վերահսկողության տակ գտնվող տարածքում, գտնվում է ավելի քան հազար տարվա պատմություն ունեցող վանական համալիր։ Սուրբ Մակարավանքը այսօր կանգնած է լուրջ փլուզման վտանգի առաջ՝ տասնամյակներ շարունակ անուշադրության մատնվելու հետևանքով։
Այս հուշարձանը միայն հայկական ժառանգության մաս չէ․ այն Կիպրոսի պատմության կարևոր շերտերից մեկն է՝ միջնադարից մինչև ժամանակակից պետության ձևավորումը։ Դարեր շարունակ վանքը եղել է ուխտագնացության վայր տարբեր համայնքների համար և դիտվել է որպես տարածաշրջանի մշակութային լանդշաֆտի անբաժանելի մաս։
Այսօր, սակայն, կառույցը գտնվում է արագ քայքայման փուլում։ Տանիքների մի մասը արդեն փլուզված է, պատերին կան խոր ճաքեր, իսկ բուսականությունը ներթափանցել է շինության ներս։ Մասնագետները զգուշացնում են՝ առանց անհապաղ ամրացման և վերականգնման աշխատանքների, համալիրի որոշ հատվածներ կարող են անդառնալիորեն կորսվել։
Վանքը հիմնվել է մոտավորապես XI դարում և դարեր շարունակ ծառայել է որպես հոգևոր և պաշտպանական կենտրոն։ Պատմական աղբյուրներում այն կապվում է Կիպրոսի Լուսինյան շրջանի հետ, իսկ օսմանյան իշխանությունների կողմից ժամանակին ստացել է որոշակի պաշտպանական և հարկային արտոնություններ։ 2016 թվականին այն ընդգրկվել է պահպանվող հուշարձանների ցանկում՝ որպես կղզու բազմամշակութային ժառանգության կարևոր մաս։
Վերականգնման ծրագրի շուրջ ձևավորվել է միջազգային և երկհամայնքային համագործակցություն՝ ՄԱԿ-ի Զարգացման ծրագրի (UNDP) աջակցությամբ գործող Մշակութային ժառանգության տեխնիկական հանձնախմբի շրջանակում։ Նախագծի նախնական ճարտարապետական լուծումները մշակվել էին 2018–2019 թվականներին, իսկ աշխատանքները սկսվել էին 2020-ին, սակայն հետագայում դադարեցվել են համավարակի և պայմանագրային խնդիրների պատճառով։
Ներկայումս ծրագիրը վերանայվում է, և անհրաժեշտ ֆինանսավորման ապահովման դեպքում նախատեսվում է աշխատանքների վերսկսում 2027 թվականի սկզբին։
Միևնույն ժամանակ ստեղծվել է հատուկ հանձնախումբ՝ Կիպրոսի հայ համայնքի հոգևոր և քաղաքական ներկայացուցիչների մասնակցությամբ, որի նպատակն է կազմակերպել դրամահավաք և բարձրացնել իրազեկվածությունը վանքի վիճակի վերաբերյալ։ Արշավին արդեն միացել են տարբեր կազմակերպություններ՝ թե հայկական, թե միջազգային շրջանակներից։
Հանրային ներկայացումների ընթացքում ընդգծվել է, որ Սուրբ Մակարավանքի վերականգնումը միայն մեկ համայնքի խնդիր չէ։ Այն Կիպրոսի ընդհանուր պատմության և բազմամշակութային ժառանգության պահպանման հարց է, որը պահանջում է համատեղ պատասխանատվություն։
Մասնակիցները շեշտում են՝ եթե այսօր չկատարվեն անհրաժեշտ քայլերը, վաղը հնարավոր է կորցնել մի հուշարձան, որը դարեր շարունակ եղել է կղզու պատմության կենդանի վկան։