Վաշինգտոն – 1920 թ․ մայիսի 11 / 2026 թ․ մայիսի 11

1920 թվականի մայիսի 11-ին ԱՄՆ Սենատը պաշտոնապես ընդունեց 66-րդ Կոնգրեսի 359-րդ բանաձեւը՝ պատմական մի փաստաթուղթ, որը հիշեցնում էր, որ Հայաստանի Հանրապետության անկախության ճանաչումը ուղղակիորեն կապված էր Արեւմտյան Հայաստանում հայ ժողովրդի դեմ իրականացված զանգվածային վայրագությունների հետ։

Այս բանաձեւը, որը ընդունվել էր ԱՄՆ Սենատի արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովի կողմից անցկացված լսումներից հետո, հանդիսանում է այդ ժամանակաշրջանի հայկական հարցին վերաբերող քաղաքական և իրավական ամենակարևոր փաստաթղթերից մեկը։

Տեքստում հստակ նշվում է․

«Հավաքված վկայությունները հստակորեն հաստատել են այն կոտորածների և այլ վայրագությունների ճշմարտությունը, որոնց ենթարկվել է հայ ժողովուրդը»։

Այս վայրագությունները հիմնականում ուղղված էին Արեւմտյան Հայաստանի բնիկ հայ բնակչության դեմ՝ հատկապես պատմական հետևյալ նահանգներում՝

Վան,

Էրզրում (Կարին),

Բիթլիս,

Դիարբեքիր (Տիգրանակերտ),

Խարբերդ,

Սեբաստիա (Սիվաս),

Տրապիզոն,

Կիլիկիա,

որտեղ 1894–1923 թվականների ընթացքում իրականացվել են կոտորածներ, տեղահանություններ, գույքի բռնագրավումներ և համակարգված ավերումներ։

Սենատը նաև ընդգծում է այն ժամանակ հայ բնակչության ծանր պայմանները՝ «անվտանգության բացակայություն, սով և աղքատություն»։

Արեւմտյան Հայաստանի հայերի դեմ իրականացված հանցագործությունների վրա հիմնված ճանաչում

Բանաձեւը հիշեցնում է նաև հաճախ մոռացվող հիմնարար փաստ․

«Հայաստանի Հանրապետության անկախությունը պատշաճ կերպով ճանաչվել է Խաղաղության կոնֆերանսի Գերագույն խորհրդի և Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների կառավարության կողմից»։

Այսպիսով, 1920 թվականի Հայաստանի միջազգային ճանաչումը պարզապես դիվանագիտական ակտ չէր։ Այն ուղղակիորեն կապված էր 1894–1923 թվականներին Արեւմտյան Հայաստանի բնիկ հայերի դեմ իրականացված վայրագությունների հետ։

ԱՄՆ Սենատը հետևաբար հստակորեն կապում էր՝

Արեւմտյան Հայաստանում իրականացված կոտորածներն ու ավերումները,

հայ ժողովրդի անվտանգության և գոյության իրավունքը,

և նրա ազգային անկախության ճանաչումը։

 Միջազգային իրավունքի համար կարևոր պատմական փաստաթուղթ

359-րդ բանաձեւը մինչ օրս պահպանում է իր մեծ նշանակությունը։

Այն ցույց է տալիս, որ՝

Ամերիկյան իշխանությունները պաշտոնապես տեղյակ էին Արեւմտյան Հայաստանում իրականացված վայրագությունների մասին,

այդ հանցագործությունները հաստատված փաստ էին ԱՄՆ Սենատի առաջ,

և Հայաստանի ճանաչումը դիտարկվում էր որպես այդ հանցագործություններին քաղաքական և իրավական պատասխան։

Այս փաստաթուղթը նաև լուսաբանում է այն համատեքստը, որի շրջանակում հետագայում մշակվեցին՝

1920 թվականի օգոստոսի 10-ի Սեւրի պայմանագիրը,

ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի 1920 թվականի նոյեմբերի 22-ի արբիտրաժային որոշումը,

ինչպես նաև միջազգային քննարկումները հայ ժողովրդի պաշտպանության և Արեւմտյան Հայաստանի հարցի շուրջ։

Իրավական հիշողություն, որը շարունակում է արդիական մնալ

Ավելի քան մեկ դար անց՝ այս բանաձեւը հիշեցնում է հիմնարար պատմական իրականություն․

Հայաստանի միջազգային ճանաչումը անբաժանելի էր Արեւմտյան Հայաստանում հայ ժողովրդի դեմ իրականացված վայրագություններին արձագանքելու և նրա հավաքական գոյությունը ապահովելու կամքից։

Ժամանակակից միջազգային համատեքստում, որտեղ էթնիկ զտումների, բռնի տեղահանությունների և ժողովուրդների պաշտպանության հարցերը շարունակում են մնալ քննարկումների կենտրոնում, այս ԱՄՆ Սենատի փաստաթուղթը պահպանում է իր պատմական, բարոյական և իրավական մեծ նշանակությունը։

Այն նաև հիշեցնում է, որ 1920 թվականին ԱՄՆ բարձրագույն ինստիտուտները արդեն համարում էին, որ Արեւմտյան Հայաստանի հայերի կրած տառապանքները վերաբերում են ոչ միայն միջազգային գիտակցությանը, այլ նաև միջազգային իրավունքի պատասխանատվությանը։

Արմենակ ԱԲՐԱՀԱՄԵԱՆ

Արեւմտյան Հայաստանի Հանրապետության նախագահ