Ամեն տարի ապրիլի 24-ը աշխարհի հայերի համար դառնում է սգի, հիշողության և փոխանցման օր։ Այս օրը ոգեկոչվում են 1894-1923 թվականներին հայ ժողովրդի դեմ իրականացված ցեղասպանության զոհերը, որի գագաթնակետը դարձավ 1915 թվականի ապրիլի 24-ին Կոստանդնուպոլսում հայ մտավորականների ձերբակալությունը․ մի իրադարձություն, որը դարձավ համակարգված բնաջնջման խորհրդանիշը։

Սակայն պաշտոնական արարողություններից, լուռ երթերից և սփյուռքյան հավաքներից անդին այս օրը կրում է նաև ավելի խոր քաղաքական, պատմական և գոյաբանական իմաստ։ Շատ հայերի համար ապրիլի 24-ը միայն սգո օր չէ․ այն նաև մշտական հարցադրում է արդարության, հիշողության, հատուցման և մի ժողովրդի շարունակականության մասին, որը կրել է աքսոր, տարածքային կորուստներ և հերթական հակամարտություններ։

Հիշողություն, որը վեր է միայն ոգեկոչումից

Երևանում, Փարիզում, Բեյրութում, Լոս Անջելեսում կամ Մարսելում հարյուր հազարավոր հայեր ամեն տարի հավաքվում են հուշահամալիրների և եկեղեցական արարողությունների շուրջ։

Այս հավաքական հիշողությունը սերունդների ընթացքում ձևավորվել է մի քանի հիմնասյուների վրա․

• զոհերի հիշատակը,
• ընտանեկան փոխանցումը,
• լեզվի և մշակույթի պահպանումը,
• ցեղասպանության միջազգային ճանաչման պայքարը,
• հայկական պատմական ժառանգության պահպանությունը։

Սակայն սփյուռքի և հայկական մտավոր շրջանակների զգալի մասի համար միայն հիշողության ճանաչումը չի կարող լինել արդարության գործընթացի ավարտը։

Արևմտյան Հայաստանից մինչև Արցախ․ զգացվող պատմական շարունակականություն

Ժամանակակից հայկական բազմաթիվ խոսույթներում ցեղասպանության հիշողությունը կապված է տարածքային զրկանքների և աշխարհաքաղաքական խոցելիության ավելի երկար պատմության հետ։

Արևմտյան Հայաստանի՝ Վանի, Մուշի, Կարինի, Բիթլիսի կամ Տրապիզոնի հիշատակումները շարունակում են խորապես ներկա մնալ հավաքական գիտակցության մեջ։ Այս տարածքները, որոնք այսօր գտնվում են Թուրքիայի վերահսկողության տակ, շատերի համար ոչ միայն ընտանեկան հիշողության վայրեր են, այլ նաև ընդհատված պատմական շարունակականության խորհրդանիշներ։

Վերջին տարիներին Արցախի հարցը բազմաթիվ հայերի մոտ նորից արթնացրեց չավարտված պատմական շրջափուլի զգացողությունը՝ միախառնելով արտագաղթը, անապահովությունն ու մշակութային վերացման վախը։

Այս ընկալման մեջ ոմանք խորհրդանշական շարունակականություն են տեսնում 20-րդ դարի սկզբի ողբերգությունների և հայ ժողովրդի ժամանակակից խոցելիությունների միջև։

Ճանաչում, հատուցում և պահանջատիրություն

Տասնամյակներ շարունակ տարբեր հայկական կազմակերպությունների առաջ քաշած պահանջները աստիճանաբար ընդլայնվել են՝ ներառելով․

• պայմանագրերի, իրավարար վճիռների և միջազգային իրավունքի կիրարկումը,
• ցեղասպանության միջազգային ճանաչումը,
• հայկական պատմական ժառանգության պաշտպանությունը,
• արխիվների հասանելիությունը,
• կրոնական և մասնավոր գույքի վերադարձը,
• խորհրդանշական և նյութական հատուցումները,
• հիշողության և ինքնության իրավունքի պաշտպանությունը։

Ավելի ու ավելի հաճախ հայերը հիշատակում են նաև Սևրի պայմանագրի և ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճռի հետ կապված պատմական քննարկումները, որոնք վերաբերում էին Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո անկախ Հայաստանի սահմաններին։

Սակայն այս հարցերը շարունակում են մնալ չափազանց զգայուն դիվանագիտական և աշխարհաքաղաքական առումով։

Դիմակայության երկար ճանապարհը

Բազմաթիվ հայ մտավորականների համար «դիմակայություն» հասկացությունը զոհերի մեղավորություն չի նշանակում, այլ հավաքական գոյատևման ցավոտ ճանապարհ․ ապրել տրավմայի հիշողության հետ, փոխանցել այն նույնիսկ աքսորի պայմաններում, վերակառուցվել կորուստներից հետո և շարունակել ճանաչման հաճախ երկար ու չավարտված պայքարը։

Այս ճանապարհը մարմնավորվել է․

• 1921-1948 թվականներին հայերի հայրենադարձությամբ դեպի Խորհրդային Հայաստան,
• սփյուռքյան համայնքների վերակառուցմամբ,
• մշակութային և ակադեմիական վերածնունդով,
• պատմական ճանաչման դիվանագիտական պայքարներով,
• աշխարհով մեկ հայկական ինքնության պահպանմամբ։

Երիտասարդությունը՝ հիշողության և ապագայի միջև

Այսօր հայերի նոր սերունդը փորձում է համատեղել պատմական հիշողությունն ու ապագայի տեսլականը։ Արմատներին կապվածության և բաց աշխարհի հանդեպ ձգտման միջև շատերը փորձում են ցեղասպանության հիշողությունը վերածել փոխանցման, հետազոտության և միջազգային երկխոսության աշխատանքի։

Այսպիսով, ապրիլի 24-ը ներկայանում է ոչ միայն որպես ոգեկոչման օր, այլ նաև որպես հավաքական մտորումների պահ՝ արդարության, հիշողության և ժողովուրդների արժանապատվության տեղը հասկանալու ժամանակակից աշխարհում։

Ավելի քան մեկ դար անց կոտորածների սկզբից, ապրիլի 24-ը հայերի համար շարունակում է մարմնավորել երկակի շարժում՝ սուգ և հարատևում։

Զոհերի հիշողության, պատմական պահանջատիրության, ազգային վերակառուցման և ժամանակակից մտահոգությունների միջև այս օրը հիշեցնում է, որ անցյալի ողբերգություններից անդին հայկական հարցը շարունակում է խորապես կապված մնալ հիշողության փոխանցման, ճանաչման և պատմական ճշմարտության վրա հիմնված կայուն խաղաղության որոնման հետ։

Արմենակ Աբրահամեան
Արևմտյան Հայաստանի Ազգային խորհրդի նախագահ