Այնտեղ, որտեղ տասը հազար հայերի կյանքեր կուլ գնացին լռությանը
Կան վայրեր, որոնք պարզապես վայրեր չեն։
Նրանք դառնում են վկաներ։
Դյուդենի կիրճը, որը գտնվում է Ծյունգուշի շրջանում՝ Թուրքիայի կողմից օկուպացված Արևմտյան Հայաստանի հարավ-արևելքում, այդպիսի վայրերից մեկն է։ Այն խոր անդունդ է, որը տեղական հիշողության մեջ կապվում է 1915 թվականին հայերի կոտորածի հետ։ Տարածաշրջանում փոխանցվող վկայությունների համաձայն՝ հայ տղամարդիկ, կանայք և երեխաներ նետվել են այդ անդունդը, նրանցից ոմանք՝ դեռ կենդանի վիճակում։ Տեղական ավանդության մեջ հիշատակվում է մոտ 10 հազար զոհի թիվը։
Հետևաբար խոսքը միայն աշխարհագրական վայրի մասին չէ։
Խոսքը գերեզմանի մասին է։
Բայց՝ առանց քարի։
Առանց արձանագրության։
Առանց անվան։
Մի ժողովուրդ՝ նետված անդունդը
Դյուդենի հետ կապված պատմությունները նկարագրում են բռնություն, որի նպատակը միայն սպանելը չէր, այլ նաև մահացածների հետքերը լիովին վերացնելը։
Համաձայն համալսարանական ուսումնասիրության մեջ վկայակոչված պատմական մի վկայության՝ Չըրմըքի հայերը կոտորվել են, որից հետո նրանց մարմինները նետվել են մի հորի մեջ, որը նկարագրվում է որպես «անհատակ»։ Նույն վկայության համաձայն՝ կոտորածի վայր են բերվել նաև կանայք և երեխաներ։
Այսպիսով, ֆիզիկական բռնությունն ուղեկցվել է երկրորդ բռնությամբ՝ գերեզմանի վերացմամբ։
Մինչդեռ մահացածներին հուղարկավորելը մարդկության ամենահին արարողություններից մեկն է։
Տապանաքարը ասում է․ «Այստեղ ինչ-որ մեկը հանգչում է»։
Այն հաստատում է, որ այդ մարդը գոյություն է ունեցել։
Այն վերադարձնում է նրա անունը։
Այն նրա գոյությունը գրանցում է ժամանակի մեջ։
Իսկ Դյուդենը ներկայացնում է հակառակ պատկերը․ հազարավոր մահացածներ, որոնց հիշողությունը մնացել է անդունդի վրա կախված։
Համատեղ գերեզման՝ առանց տապանաքարի
Նման վայրի շուրջ տիրող լռությունը պարտադիր չի նշանակում, որ հիշողությունն անհետացել է։
Այն կարող է նշանակել, որ հիշողությանը թույլ չի տրվել ձևավորվել։
Սերունդներ շարունակ տեղի բնակչությունը շարունակել է պատմել, որ «հայերը» գտնվում են այնտեղ։ Ժամանակակից աղբյուրներից մեկը նշում է, որ այդ հիշողությունը պահպանվում է Ծյունգուշի բնակիչների շրջանում, և Դյուդենը շարունակում է կապվել կոտորածի հետ։
Այս բանավոր փոխանցումը առանձնահատուկ նշանակություն ունի ցեղասպանությունների պատմության համար։
Քանի որ երբ արխիվները թերի են, երբ գերեզմանները նույնականացված չեն, և երբ հիշատակի հուշարձաններ գոյություն չունեն, համայնքների հիշողությունն ինքնին դառնում է արխիվ։
Այն չի փոխարինում պատմական կամ հնագիտական ուսումնասիրությանը։
Բայց այն կարևոր տարր է, որը պետք է փաստագրվի, համադրվի առկա աղբյուրների հետ և պահպանվի։
Հիշողության պարտականությունը երբեմն սկսվում է մի քարից
Հետևաբար Դյուդենի հարցը դուրս է գալիս միայն հայկական պատմության շրջանակներից։
Այն առաջադրում է համամարդկային մի հարց․
Ի՞նչ պետք է անի մարդկությունը, երբ կոտորածը նույնիսկ գերեզման չի թողել։
Պատասխանը չի կարող լինել մոռացությունը։
Այն պետք է լինի որոնումը։
Արխիվների որոնում։
Վկայությունների որոնում։
Անունների որոնում։
Ընտանիքների որոնում։
Ճշգրիտ վայրի որոնում։
Եվ, երբ պայմանները թույլ են տալիս, մնացորդների գիտական ուսումնասիրություն։
Եվ, ամենակարևորը, հիշողության փոխանցումը ապագա սերունդներին։
Հուշահամալիրի ստեղծումը զոհերին կյանք չի վերադարձնի։
Բայց այն կկատարի մի էական բան․ ջնջման վայրն ու տարածքը կվերածի հիշողության վայրի։
Այդ ժամանակ մի քարը կարող է ասել այն, ինչ անդունդը երբեք չի կարողացել ասել․ նրանք այստեղ եղել են։
Դյուդենը և բնիկ ժողովուրդների հիշողությունը
Այս տարածաշրջանից սերող հայերի համար հարցն ունի նաև մշակութային ժառանգության և պատմական շարունակականության հետ կապված կարևոր հարթություն։
Ժողովուրդը չի սահմանվում միայն այն հուշարձաններով, որոնք պահպանվել են։
Այն կարող է կապված լինել նաև այն վայրերի հետ, որտեղ անհետացել են իր մահացածները։
Քանդված գերեզմանատները, լքված եկեղեցիները, անհետացած գյուղերը և կոտորածների վայրերը նույնպես պատկանում են հիշողության աշխարհագրությանը։
Հետևաբար մշակութային ժառանգության պաշտպանությունը չպետք է սահմանափակվի միայն կանգուն մնացած հուշարձաններով։
Այն պետք է հաշվի առնի նաև «բացասական հիշողության վայրերը», այսինքն՝ այն տարածքները, որտեղ որևէ ժողովրդի պատմությունը բռնի կերպով ընդհատվել է։
Այս տեսանկյունից Դյուդենը հատկապես հուզիչ օրինակ է։
Այստեղ գուցե չկա հուշարձան, որը կարելի է դիտել։
Գուցե չկա գերեզման, որի վրա կարելի է ծաղիկ դնել։
Բայց կա մի վայր, որը պետք է պահպանել։
Հարց միջազգային հանրությանը
Հետևաբար Դյուդենը պահանջում է այնպիսի մոտեցում, որը կարող է միավորել պատմաբանների, արխիվագետների, մարդաբանների, հնագետների, ժառանգության մասնագետների և համապատասխան համայնքների ներկայացուցիչների աշխատանքը։
Միջազգային փաստագրման գործընթացը կարող է մասնավորապես ուսումնասիրել․
- Ծյունգուշին և Չըրմըքին վերաբերող օսմանյան և վարչական աղբյուրները,
- իրադարձությունների ժամանակաշրջանի հայ վկայությունները,
- տեղի բնակչության կողմից փոխանցված պատմությունները,
- վայրի հին լուսանկարներն ու քարտեզները,
- առկա հնագիտական և երկրաբանական տվյալները,
- հնարավորության դեպքում զոհերի նույնականացումը,
- վայրի մշակութային և հիշողության ժառանգության պահպանության հնարավորությունը։
Նման մոտեցումը չպետք է ընկալվի որպես անցյալի քաղաքական շահարկում։
Այն պետք է դիտարկվի որպես գիտելիքի և ճշմարտության բացահայտման գործողություն։
Քանի որ հիշողությունը զենք չէ։
Հիշողությունը պատասխանատվություն է։
Անդունդը և քարը
Դյուդենի և տապանաքարի միջև գոյություն ունի տարօրինակ հակադրություն։
Անդունդը կուլ է տալիս։
Քարը պահպանում է։
Անդունդը ջնջում է մարմինները։
Քարը վերադարձնում է անունները։
Անդունդը իջնում է դեպի լռություն։
Քարը բարձրանում է դեպի հիշողություն։
Այդ պատճառով Դյուդենի եզրին դրված մի քարը կարող էր ունենալ նշանակություն, որը շատ ավելի լայն կլիներ, քան միայն հայկական համայնքի համար։
Այն կարող էր նվիրված լինել բոլոր անմեղ զոհերին, որոնց մարմինները զրկվեցին հուղարկավորությունից, իսկ անունները դատապարտվեցին անհետացման։
Այն կարող էր ունենալ պարզ արձանագրություն․
«Ի հիշատակ հայ զոհերի, որոնք 1915 թվականին նետվեցին այս վայրում։
Թող ոչ մի մահացած չզրկվի հիշողությունից,
թող ոչ մի հանցագործություն չզրկվի ճշմարտությունից,
և թող ոչ մի ժողովուրդ չզրկվի իր պատմությունից»։
Դյուդենը չպետք է դառնա ատելության խորհրդանիշ։
Այն կարող է դառնալ գիտակցության խորհրդանիշ։
Քանի որ մահվան իրական հակառակը գուցե կյանքը չէ։
Այն հիշողությունն է։
Եվ քանի դեռ ինչ-որ մեկը կասի՝ «Նրանք այստեղ եղել են», անդունդին չի հաջողվի նրանց ամբողջությամբ անհետացնել։
Արմենակ ԱԲԱՐԱՀԱՄԵԱՆ
Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության նախագահ