Վիլայեթների բարեփոխումներից՝ Սևր, ապա՝ 1920–1923 թվականների հրաժարում

Պատմական, դիվանագիտական և իրավական ուսումնասիրություն

I. Կարևոր հստակեցում․ Պողոս Նուբարը «Արևմտյան Հայաստանի» ծրագրի նախաձեռնողը չէ

Քաղաքական նախագիծը, որին Պողոս Նուբարը նվիրեց իր գործունեությունը, չի սկսվել նրա հետ։ Այն ավելի վաղ ձևավորված դիվանագիտական պատմության շարունակությունն է, որը նպաստեց Արևմտյան Հայաստանի ծրագրի ամրապնդմանը։

1878 թվականի Բեռլինի պայմանագրի 61-րդ հոդված → 1912–1914 թվականների հայկական բարեփոխումներ → Հայ ազգային պատվիրակություն → Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիների դիվանագիտական գործունեություն → Փարիզի խաղաղության համաժողով → Միացյալ Հայաստան → Սևրի պայմանագիր → Վիլսոնի իրավարարություն։

Հայ ազգային պատվիրակությունը ստեղծվել է 1912 թվականին՝ այն ժամանակ, երբ Մեծ տերությունները կրկին օրակարգ էին վերադարձնում Օսմանյան կայսրության արևելյան նահանգներում բարեփոխումների հարցը։ Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գևորգ Ե-ն պատվիրակության ղեկավար է նշանակում Պողոս Նուբարին, և նա 1912 թվականի վերջին հաստատվում է Փարիզում։

Հետևաբար պետք է տարբերակել երկու հանգամանք՝

• Օսմանյան կայսրության հայկական նահանգների հայերի պատմական և քաղաքական պահանջը,
• Պողոս Նուբարի անձնական դիվանագիտական ռազմավարությունը, որը այդ պահանջին նոր հնարավորություններ է տալիս եվրոպական կառավարությունների շրջանում։

Հենց այստեղ է նրա նշանակությունը։

II. Ինչո՞ւ էր Պողոս Նուբարը հատկապես հարմար այդ առաքելության համար

Նրա անձնական կենսագրությունը բացառիկ էր։

Եգիպտոսի նախկին վարչապետ Նուբար փաշայի որդին՝ Պողոս Նուբարը, կրթություն է ստացել Ֆրանսիայում և Շվեյցարիայում, իսկ 1873 թվականին ավարտել է Կենտրոնական բարձրագույն դպրոցը՝ ստանալով ինժեների որակավորում։ Հետագայում նա կարևոր պաշտոններ է զբաղեցրել Եգիպտոսի երկաթուղային համակարգում և պատկանել է եվրոպական տնտեսական ու քաղաքական շրջանակների հետ սերտ կապեր ունեցող եգիպտահայ վերնախավին։

Նա, հետևաբար, չէր գալիս ավանդական դիվանագիտությունից։ Նրա առավելությունը մեկ այլ բնույթի էր՝

տնտեսական կապիտալ + եվրոպական ցանցեր + վարչական փորձ + ընտանեկան հեղինակություն + հայկական բարեգործական գործունեություն։

1906 թվականին Հայկական բարեգործական ընդհանուր միության (ՀԲԸՄ) հիմնադրումը կարևոր փուլ էր։ Եգիպտոսի այլ հայ նշանավոր գործիչների հետ Պողոս Նուբարը ստեղծեց այս կազմակերպությունը՝ XIX դարի վերջին տեղի ունեցած հայկական կոտորածների համատեքստում։ Այն հետագայում նրան տրամադրեց միջազգային ցանց և անդրսահմանային կազմակերպչական աշխատանքի փորձ։

Այսպիսով, դեռևս 1912 թվականից առաջ նա արդեն ուներ միջազգային գործունեության համար անհրաժեշտ սոցիալական և ֆինանսական ենթակառուցվածք։

III. 1912 թվական․ դիվանագիտական ծրագրի իրական սկիզբը

Ինստիտուցիոնալ մեկնակետը 1912 թվականն էր։

Գևորգ Ե-ն Պողոս Նուբարին վստահեց Հայ ազգային պատվիրակության ղեկավարությունը։

Նրա սկզբնական առաքելությունը դեռևս անմիջապես անկախ հայկական պետություն պահանջելը չէր։ Հիմնական նպատակը Մեծ տերություններից պահանջելն էր, որ նրանք պարտադրեն Օսմանյան կայսրությանը իրականացնել հայկական բարեփոխումները, որոնք, մասնավորապես, բխում էին Բեռլինի պայմանագրի 61-րդ հոդվածից՝ Սան Ստեֆանոյի պայմանագրի 16-րդ հոդվածի շարունակության համատեքստում։

Սա կարևոր հանգամանք է հետագա զարգացումները հասկանալու համար։

1912–1914 թվականներին Պողոս Նուբարը դեռևս գործում էր Օսմանյան կայսրության միջազգային բարեփոխման տրամաբանության շրջանակում։

Նա չէր սկսում հետևյալ պահանջով․

«Մենք ցանկանում ենք կործանել Օսմանյան կայսրությունը»։

Նա սկսում էր հետևյալ պահանջից․

«Հայ բնակչության պաշտպանությանն առնչվող միջազգային պարտավորությունները պետք է իրականացվեն»։

Այս ռազմավարությունը շատ ավելի ընդունելի էր եվրոպական դիվանագիտությունների համար։

IV. Ինչպե՞ս Պողոս Նուբարը պահանջը վերածեց միջազգային հարցի

Նա կիրառում էր իր ժամանակի համար չափազանց արդիական մեթոդ։

1. Նա ձևավորում էր ցանց

Պողոս Նուբարը բազմաթիվ ուղևորություններ էր կատարում՝

• Փարիզ,
• Լոնդոն,
• Բեռլին,
• Ժնև։

Լոնդոնում նա ստանում էր հայկական հարցին աջակցող բրիտանական շրջանակների աջակցությունը և կապեր էր պահպանում Արտաքին գործերի նախարարության պատասխանատուների, այդ թվում՝ Էդվարդ Գրեյի հետ։

Նա չէր սահմանափակվում միայն խնդրագրեր ներկայացնելով։ Նա փորձում էր հայկական հարցի համար ստեղծել քաղաքականորեն նպաստավոր միջավայր։

2. Նա աշխատում էր դիվանագետների հետ, այլ ոչ թե նրանց դեմ

Սա նրա մեթոդի կարևոր առանձնահատկություններից էր։

1913 թվականին նա ակտիվորեն մասնակցեց հայկական նահանգների բարեփոխումների նախագծի շուրջ բանակցություններին։

1914 թվականի փետրվարին ձեռք բերված վերջնական փոխզիջումը նախատեսում էր Անատոլիայի երկու վարչական միավորների ստեղծում, որոնք պետք է գտնվեին երկու եվրոպացի տեսուչների վերահսկողության ներքո։

Նշանակված տեսուչներն էին հոլանդացի Լուի Կոնստանտ Վեստենենկը և նորվեգացի Նիկոլայ Հոֆը։

Ծրագիրը, սակայն, Օսմանյան կայսրության՝ պատերազմի մեջ մտնելու հետևանքով այլևս չիրականացվեց։

Այնուամենայնիվ, սա դիվանագիտական կարևոր հաջողություն էր։ Բեռլինի պայմանագրից ի վեր առաջին անգամ հայկական նահանգների կառավարման հարցը վերածվեց միջազգային կոնկրետ մեխանիզմի։

V. 1915 թվականը ամբողջությամբ փոխում է ծրագրի բնույթը

Այստեղ տեղի է ունենում շրջադարձը։

Բարեփոխումների նախագիծը երկրորդ պլան է մղվում Օսմանյան կայսրության հայ բնակչության մեծ հատվածի ֆիզիկական ոչնչացման հետևանքով։

Պողոս Նուբարը հասկանում է, որ հարցն այլևս միայն այն չէ, թե ինչպես ստանալ բարեփոխումներ, այլ՝ ինչպես ապահովել հայ ժողովրդի գոյությունը։

Հայ ազգային պատվիրակությունն աստիճանաբար վերածվում է պատերազմի տարիների դիվանագիտական գործիքի։

1915 թվականին Պողոս Նուբարը, մասնավորապես, կազմակերպում էր աղետից տուժածներին օգնություն տրամադրելու աշխատանքներ։

Տարածքային հարցն այժմ ստանում է նոր նշանակություն։

VI. 1916 թվական․ Պողոս Նուբարը հասկանում է, որ հայերին պետք է վերածել դաշնակիցների ռազմական գործընկերների

Սա նրա գործունեության ամենակարևոր և հաճախ ոչ ամբողջությամբ ընկալված դրվագներից է։

Պողոս Նուբարը ցանկանում էր ոչ միայն, որ Դաշնակիցները համակրանքով վերաբերվեն հայերին։ Նա ցանկանում էր, որ հայերը դառնան Դաշնակիցների ռազմական գործընկերները։

Այդ նպատակով առաջ քաշվեց Արևելյան լեգեոնի ստեղծման ծրագիրը։

Ֆրանսիայի և Մեծ Բրիտանիայի հետ բանակցությունները տևեցին մոտ երկու տարի՝ 1914–1916 թվականներին։ Նպատակն էր հայերին ներգրավել պատերազմական գործողություններում և այդ կերպ ուժեղացնել նրանց դիրքը հետպատերազմյան տարածքային կարգավորման ժամանակ։

1916 թվականի հոկտեմբերի 27-ին Լոնդոնում համաձայնություն ձեռք բերվեց Արևելյան լեգեոնի ստեղծման շուրջ, իսկ լեգեոնը ստեղծվեց 1916 թվականի նոյեմբերի 15-ին։

Կազմավորումը կազմակերպվեց ֆրանսիական վերահսկողության ներքո և հիմնականում ներառում էր Օսմանյան կայսրությունից փախստական հայերի։

1918 թվականի նոյեմբերին այն պաշտոնապես վերանվանվեց Հայկական լեգեոն, իսկ 1919 թվականի փետրվարի 1-ին դրա կարգավիճակը պաշտոնապես հաստատվեց։

Սա էական փոփոխություն էր։

Պողոս Նուբարը փորձում էր փոխել հետևյալ հարաբերակցությունը․

զոհ → պաշտպանվող

դարձնել՝

զոհ → դաշնակից → գործընկեր → տարածքային կարգավորման շահառու։

Սա դիվանագիտական առումով ժամանակակից ռազմավարություն էր։

VII. Սակայն արդեն կար երկիմաստություն․ Կիլիկիա՞, թե՞ Արևմտյան Հայաստան

Այստեղ անհրաժեշտ է խուսափել հաճախ հանդիպող շփոթությունից։

Պողոս Նուբարը պաշտպանում էր մի քանի տարածքային ծրագրեր, որոնք ամբողջությամբ նույնական չէին։

1. Արևելյան վիլայեթներում բարեփոխումների նախագիծ

• Էրզրում (Կարին),
• Վան,
• Բիթլիս,
• Դիարբեքիր (Տիգրանակերտ),
• Խարբերդ,
• Սեբաստիա,

որոնց ավելանում էր նաև Տրապիզոնի հարցը։

2. Միացյալ Հայաստանի նախագիծ

Այն ներառում էր՝

• Կովկասի Հայաստանի Հանրապետությունը,
• Օսմանյան կայսրության հայկական տարածքները,
• որոշ ձևակերպումներում՝ նաև Կիլիկիան։

3. Կիլիկիայի նախագիծ

Պողոս Նուբարը նաև ձգտում էր Կիլիկիայի համար ստանալ ինքնավարության կամ ֆրանսիական հովանավորության ներքո ազգային օջախի կարգավիճակ։

Այս բազմազանությունը կարևոր է հետագա զարգացումները հասկանալու համար։

VIII. 1919 թվական․ Պողոս Նուբարի դիվանագիտական ազդեցության գագաթնակետը

Պատերազմից հետո Պողոս Նուբարը ժամանում է Փարիզ՝ ունենալով բացառիկ առավելություն․ Դաշնակիցները հաղթել էին, Օսմանյան կայսրությունը պարտվել էր, և պետք էր կարգավորել օսմանյան տարածքների հարցը։

Հայերը կարող էին իրենց պահանջը ներկայացնել որպես միաժամանակ մի քանի հանգամանքների հետ կապված հարց՝

• նախորդ միջազգային պարտավորությունների,
• հայկական կոտորածների,
• ռազմական զոհողությունների,
• հետպատերազմյան նոր սկզբունքների,
• կայուն քաղաքական լուծման անհրաժեշտության։

Սակայն անմիջապես առաջանում է մեկ խնդիր․ այժմ գոյություն ունեին հայկական երկու ներկայացուցչություններ։

Հայ ազգային պատվիրակություն՝ Պողոս Նուբարի գլխավորությամբ։

Այն հիմնականում ներկայացնում էր նախկին Օսմանյան կայսրության հայերին՝ Արևմտյան Հայաստանի հայությանը և սփյուռքահայությանը։

Հայաստանի Հանրապետության պատվիրակություն՝ Ավետիս Ահարոնյանի գլխավորությամբ։

Այն ներկայացնում էր Կովկասի Հայաստանի Հանրապետությունը։

Այնուամենայնիվ, երկու պատվիրակությունները կարողացան համագործակցել։ Նրանց ներկայացուցիչները միասին մշակեցին Հայկական հարցի վերաբերյալ հուշագիրը, որը ներկայացվեց Խաղաղության համաժողովին։

Երկու պատվիրակություններն այդ ժամանակ պահանջում էին տարածք, որը ներառում էր Կովկասի հայկական տարածքները, Արևմտյան Հայաստանի վեց վիլայեթները և ելք դեպի Սև ծով, ինչպես նաև Կիլիկիան։

IX. 1919 թվականի փետրվարի 26․ Պողոս Նուբարը մտնում է Մեծ տերությունների դիվանագիտության դաշտ

Տասի խորհուրդը համաձայնում է լսել հայկական պատվիրակությանը։

Նուբարն ու Ահարոնյանը միասին ներկայացնում են իրենց հուշագիրը։

Սա կարևոր պահ էր։

Սակայն այստեղ անհրաժեշտ է անմիջապես նշել մի կարևոր տարբերություն․

Տասի խորհրդի կողմից լսվելը չի նշանակում, որ հայերը դարձել էին Տասի խորհրդի անդամ։

Հայերը չունեին ինքնիշխան պետության ներկայացուցիչների համար նախատեսված տեղ այն սեղանի շուրջ, որտեղ կայացվում էին որոշումները։

Սա Նուբարի դիվանագիտության կառուցվածքային առաջին սահմանափակումներից էր։

Նա կարող էր համոզել։

Նա կարող էր փաստարկել։

Նա կարող էր ազդել։

Բայց նա քվեարկելու իրավունք չուներ։

X. Ինչո՞ւ էր նա, այնուամենայնիվ, դառնում առանցքային դերակատար

Որովհետև նա աստիճանաբար դառնում է հայկական հարցի գլխավոր ոչ պետական ներկայացուցիչը։

Նրա նշանակությունը պայմանավորված էր մի շարք գործոնների համադրությամբ։

Առաջին՝ նա ուներ եվրոպական դիվանագիտական ցանց։

Երկրորդ՝ նա ներկայացնում էր արդեն իսկ ձևավորված հայկական կառույց։

Երրորդ՝ ուներ ֆինանսական և կազմակերպչական միջոցներ։

Չորրորդ՝ ընկալվում էր որպես չափավոր և դիվանագիտական առումով ընդունելի զրուցակից։

Հինգերորդ՝ ուներ հայկական հարցին աջակցող կոմիտեների ցանց։

Վեցերորդ՝ կարողանում էր հայերին ներկայացնել որպես Դաշնակիցների գործընկերներ։

Յոթերորդ՝ անհրաժեշտության դեպքում համագործակցում էր Ահարոնյանի հետ, երբ հայկական միասնությունը կարևոր էր։

Պատվիրակության արխիվները ցույց են տալիս այդ գործունեության ծավալը՝ 1913–1921 թվականների նամակագրություն, անձնակազմին և առաքելություններին վերաբերող գործեր, գրառումներ, մասնավոր ներկայացումներ և դիվանագիտական փաստաթղթեր։

XI. 1920 թվական․ գագաթնակետը

Գագաթնակետը նշանավորվում է երեք իրադարձությամբ։

1. Դաշնակիցների կողմից Հայաստանի Հանրապետության ճանաչումը

Այն տեղի է ունենում 1920 թվականի հունվարին։

2. Սան Ռեմո

Օսմանյան կարգավորման հարցը ներառվում է միջազգային համակարգում։

3. Սևրի պայմանագիրը

1920 թվականի օգոստոսի 10-ի Սևրի պայմանագիրը ճանաչում է Հայաստանը որպես անկախ պետություն։

Եվ հատկապես՝

89-րդ հոդվածը

Թուրքիայի և Հայաստանի միջև սահմանների հարցը փոխանցվում է Միացյալ Նահանգների նախագահի իրավարարությանը։

Վիլսոնի իրավարար վճիռը հրապարակվում է 1920 թվականի նոյեմբերի 22-ին։

ԱՄՆ Պետդեպարտամենտը պահպանել է այդ որոշման տեքստը և դրա իրավական համատեքստը․ 1920 թվականի ապրիլի 26-ին Սան Ռեմոյում Գերագույն խորհուրդը Վիլսոնին հրավիրել էր իրավարարությամբ որոշել Թուրքիայի և Հայաստանի միջև սահմանը, իսկ Սևրի պայմանագիրը նախատեսում էր ընդունել այդ իրավարարությունը։

Հենց այստեղ Պողոս Նուբարի դիվանագիտական գործունեությունը հասնում է իր գագաթնակետին։

XII. Սակայն Սևրի պայմանագիրը Պողոս Նուբարի անձնական հաղթանակը չէր

Այստեղ անհրաժեշտ է լինել շատ ճշգրիտ։

Սևրի պայմանագիրը մեկ հայկական դիվանագիտության արդյունքը չէր։

Այն ձևավորվել էր մի շարք գործոնների համադրությամբ՝

• Օսմանյան կայսրության պարտություն,
• բրիտանական քաղաքականություն,
• ֆրանսիական քաղաքականություն,
• իտալական քաղաքականություն,
• ամերիկյան քաղաքականություն,
• հունական հարց,
• քրդական հարց,
• նավթային շահեր,
• ֆրանս-բրիտանական մրցակցություն,
• ռուսական իրավիճակ,
• թուրքական ազգային շարժում,
• հայկական դիվանագիտություն։

Հետևաբար Պողոս Նուբարը կարևոր դեր է ունեցել հայկական պահանջների ձևակերպման, պաշտպանության և միջազգայնացման գործում, սակայն նա չէր վերահսկում Մեծ տերությունների որոշումները։

Հենց այս տարբերակումն է թույլ տալիս խուսափել նրա անձի շուրջ չափազանցված առասպելաբանությունից։

XIII. Ինչո՞ւ Դաշնակիցները հետագայում փոխեցին իրենց դիրքորոշումը

Այստեղ հարցը դառնում է հատկապես հետաքրքիր։

Ես դա պարզապես «Պողոս Նուբարի լքում» չէի անվանի։

Ավելի ճիշտ է խոսել այն միջազգային կոալիցիայի փլուզման մասին, որը հնարավոր էր դարձրել Սևրի պայմանագիրը։

Միաժամանակ գործում էին մի քանի գործոններ։

1. Հայաստանի Հանրապետությունը փլուզվում է

1920 թվականի նոյեմբերին Կովկասի Հայաստանի Հանրապետությունը խորհրդայնացվում է։

Սա ամբողջությամբ փոխում է աշխարհաքաղաքական հաշվարկը։

Դաշնակիցների պատկերացրած ապագա Միացյալ Հայաստանի հնարավոր միջուկը այժմ գտնվում էր խորհրդային վերահսկողության ներքո։

Այնուամենայնիվ, Պողոս Նուբարը շարունակում է պաշտպանել Օսմանյան կայսրության հայերին վերաբերող դրույթների իրականացումը։

Բայց նրա քաղաքական փաստարկն այժմ շատ ավելի դժվար էր պաշտպանել։

XIV. Քեմալական ռազմական հաղթանակը փոխում է ամեն ինչ

Մուստաֆա Քեմալի շարժումն այլևս պարզապես ապստամբություն չէր։

Այն վերածվել էր ռազմական ուժի։

Քեմալական ուժերը 1920 թվականի աշնանը հաղթում են Հայաստանի դեմ պատերազմում։

Միաժամանակ զարգանում են Անկարայի և Մոսկվայի հարաբերությունները։

Այդ պայմաններում Դաշնակիցները կանգնում են երկու քաղաքականության ընտրության առաջ՝ պահպանել Սևրի պայմանագիրն ամբողջությամբ կամ բանակցել քեմալական շարժման հետ։

Նրանք աստիճանաբար ընտրում են երկրորդ տարբերակը։

XV. Ֆրանսիան ամենակարևոր օրինակն էր

Ֆրանսիան Պողոս Նուբարի հետ հատկապես սերտ կապեր ուներ Կիլիկիայի և Հայկական լեգեոնի հարցերի պատճառով։

Սակայն Կիլիկիայում ֆրանսիական ռազմական դրությունը դառնում է չափազանց դժվար։

Ֆրանսիան սկսում է համաձայնության ձգտել Անկարայի հետ։

Սա հիմնարար խզում է առաջացնում Պողոս Նուբարի ծրագրի հետ։

1920 թվականի դեկտեմբերին ֆրանսիական պաշտոնական աղբյուրներից մեկը հատկապես ուշագրավ է․ Ֆրանսիայի արտաքին գործերի նախարարությունը, հենվելով իր արխիվների վրա, հայտարարում է, որ ֆրանսիական կողմից Կիլիկիայի ինքնավարությունը ֆրանսիական հովանավորության ներքո երաշխավորող պաշտոնական պարտավորություն չի եղել՝ Հայկական լեգեոնի դիմաց։

Այս հանգամանքը ցույց է տալիս, թե պատերազմի ավարտից հետո որքան վիճարկելի էին դարձել 1916 թվականի քաղաքական խոստումները կամ հավաստիացումները։

XVI. Իտալիան և Մեծ Բրիտանիան նույնպես փոխում են իրենց հաշվարկը

1920 թվականից հետո Դաշնակից տերություններն այլևս միավորված չէին այնպես, ինչպես 1919 թվականին։

Նրանց ընդհանուր շահը Օսմանյան կայսրության դեմ աստիճանաբար անհետանում էր։

Առաջ էին գալիս՝

• գաղութային մրցակցություններ,
• տնտեսական շահեր,
• նավթային հարց,
• Միջագետքի անվտանգություն,
• բոլշևիկյան վտանգի մտահոգություն,
• Անկարայի հետ բանակցություններ,
• ռազմական հոգնածություն,
• նոր պատերազմի ծախսերի հարց։

Հայկական հարցը աստիճանաբար դառնում է երկրորդական՝ տերությունների ընդհանուր ռազմավարության համատեքստում։

Հավանաբար հենց սա է Պողոս Նուբարի դիվանագիտական ձախողումը հասկանալու հիմնական բանալին։

XVII. 1921 թվական․ Լոնդոնի համաժողովը

Այստեղ կարելի է գրեթե փորձարարական ձևով տեսնել միջազգային դիվանագիտության փոփոխությունը։

Պողոս Նուբարն ու Ահարոնյանը կրկին հանդես են գալիս միասին։

Նրանք պահանջում են պահպանել Սևրի պայմանագրի՝ Հայաստանին վերաբերող դրույթները և Կիլիկիայի համար ինքնավարություն։

Սակայն ուժերի հարաբերակցությունն արդեն փոխվել էր։

Հայկական պատվիրակությունները չեն ստանում իրենց ակնկալած արդյունքը։

Քննարկումները հանգեցնում են շատ ավելի սահմանափակ գաղափարի՝ Թուրքիայի արևելյան սահմաններում հայկական «Ազգային օջախի» ստեղծման, այլ ոչ թե Սևրով նախատեսված Հայաստանի։

Այս փոփոխությունը կարևոր է։

Այն ցույց է տալիս, որ Դաշնակիցներն այլևս չէին խոսում նույն լեզվով, ինչ 1919–1920 թվականներին։

XVIII. Պողոս Նուբարի պարադոքսը

Սա, հավանաբար, ուսումնասիրության ամենակարևոր եզրակացությունն է։

Պողոս Նուբարին հաջողվեց հայկական հարցը հասցնել՝

համայնքային հարցից → դիվանագիտական հարցի → միջազգային հարցի → պայմանագրային հարցի։

Սակայն նա երբեք չկարողացավ անցնել վերջին շեմը՝ դիվանագիտական ճանաչումը վերածել դրա իրականացման ինքնուրույն կարողության։

Հենց այստեղ էր նրա գործունեության կառուցվածքային սահմանափակումը։

XIX. Ինչո՞ւ Պողոս Նուբարը չկարողացավ կանխել հրաժարումը

Որովհետև նա չուներ հետևյալ գործիքները։

Բավականաչափ հզոր պետական բանակ։

Հայկական լեգեոնը օժանդակ և սահմանափակ ուժ էր։

Մշտական հովանավոր պետություն։

Ֆրանսիան ուներ իր սեփական շահերը։

Մեծ տերությունների երկարաժամկետ դաշինք։

Այդ միասնությունը վերացավ 1920 թվականից հետո։

Տարածքային վերահսկողություն։

Դիվանագիտությունը բավարար չէր պահանջվող տարածքների նկատմամբ վերահսկողություն հաստատելու համար։

Անկախ ֆինանսական և ռազմական կարողություն։

Պողոս Նուբարն ուներ զգալի կապեր և միջոցներ, սակայն ոչ ինքնիշխան պետությանը բնորոշ ռազմական ու քաղաքական գործիքներ։

XX. Մեկ այլ հիմնարար հարց․ Պողոս Նուբարը ներկայացնո՞ւմ էր Արևմտյան Հայաստանը

Պատասխանը պետք է լինի ավելի նրբերանգված։

Այո՝ իր քաղաքական մանդատի կարևոր հատվածում։

Հայ ազգային պատվիրակությունը հենց ստեղծվել էր Օսմանյան կայսրության հայերի շահերը պաշտպանելու համար՝ արևելյան նահանգների և բարեփոխումների հարցի համատեքստում։

Սակայն Պողոս Նուբարը իրավական իմաստով չէր ներկայացնում ինքնիշխան Արևմտյան Հայաստանի պետություն։

Նա Հայ ազգային պատվիրակության նախագահն էր։

Սա ամենևին չի նվազեցնում նրա պատմական նշանակությունը։

Ընդհակառակը, այն թույլ է տալիս ավելի լավ հասկանալ նրա գործունեության բնույթը․

Պողոս Նուբարը ազգային դիվանագիտություն էր իրականացնում՝ չունենալով պետական ամբողջական ինքնիշխանություն։

Հենց սա է նրա գործունեությունը հատկապես հետաքրքիր դարձնում ժողովուրդների, ինքնորոշման և բնիկության վերաբերյալ մեր ժամանակակից ուսումնասիրության համար։

XXI. Պողոս Նուբարը և «ներկայացուցչության» գաղափարը

Պողոս Նուբարի գործունեությունը ցույց է տալիս, որ XX դարի սկզբին պետություն չունեցող ժողովուրդը կարող էր՝

• ստեղծել պատվիրակություն,
• ստանալ քաղաքական ճանաչում,
• ներկայացնել հուշագրեր,
• բանակցել կառավարությունների հետ,
• մասնակցել համաժողովների,
• ստանալ Մեծ տերությունների լսարանը,
• նպաստել պայմանագրի ձևակերպմանը,
• իր պահանջները ներառել միջազգային փաստաթղթում։

Սա պատմական կարևոր նախադեպ է։

Սակայն նրա գործունեությունը ցույց է տալիս նաև այդպիսի դիվանագիտության սահմանափակումները։

XXII. 1921–1923 թվականներ․ Պողոս Նուբարի հեռացումը

1921 թվականի հունիսին Պողոս Նուբարը հեռանում է Հայ ազգային պատվիրակության նախագահի պաշտոնից։

Նրան փոխարինում է Գաբրիել Նորատունկյանը։

Աղբյուրների համաձայն՝ այդ ժամանակ նա հիասթափված էր և հիվանդ։

Այնուամենայնիվ, պատվիրակությունը շարունակում է իր գործունեությունը մինչև 1925 թվականը։

Լոզանի համաժողովը, ի վերջո, հայերին չի տալիս այն տեղը, որն ունեցել էին Սևրի դիվանագիտության շրջանակում։

Հայկական հարցն այժմ հիմնականում դիտարկվում է որպես փոքրամասնությունների և փախստականների հարց, այլ ոչ թե միջազգային տարածքային կարգավորման հարց։

XXIII. Պատմական վերջնական պարադոքսը

1912

Նուբարը պահանջում է՝ միջազգային բարեփոխումներ։

1915–1916

Նա պահանջում է՝ պաշտպանություն և տարածք։

1919

Նա պահանջում է՝ Միացյալ Հայաստան։

1920

Սևրը ճանաչում է՝ անկախ Հայաստան և նախատեսում է սահմանային իրավարարություն։

1920 թվականի նոյեմբեր

Վիլսոնի իրավարար վճիռը հրապարակվում է։

1921

Դաշնակիցներն արդեն խոսում են՝ «ազգային օջախի» մասին։

1923

Լոզանը հաստատում է՝ միջազգային այլ կառուցվածք։

XXIV. Ինչո՞ւ է այս պատմությունը կարևոր այսօր

Պողոս Նուբարի պատմության դասը չպետք է սահմանափակել հետևյալ ձևակերպմամբ․ «Դաշնակիցները դավաճանեցին հայերին»։

Այս ձևակերպումը պատմական առումով չափազանց պարզեցված է։

Իրական դասը շատ ավելի խորն է․

Ազգային պահանջը կարող է միջազգային ճանաչում ստանալ, երբ մեծ տերությունների շահերը համընկնում են այդ պահանջի հետ, սակայն այդ ճանաչումը մնում է չափազանց խոցելի, եթե այն չի ուղեկցվում դրա իրականացման համար անհրաժեշտ ինստիտուցիոնալ, ռազմական և քաղաքական մեխանիզմներով։

Հավանաբար հենց այդ պատճառով է Պողոս Նուբարը միաժամանակ՝

XX դարի հայկական դիվանագիտության մեծագույն հաջողություններից մեկի օրինակ և

ինքնիշխան ուժ չունեցող ժողովրդի դիվանագիտության սահմանափակումների ամենացավալի օրինակներից մեկը։

Այսօր, ամբողջական ինքնիշխան տարածքներ, ներառյալ Արցախը, Ադրբեջանին փոխանցելու պայմաններում, Կովկասի Հայաստանի Հանրապետությունը, քաղաքական փոխակերպումների հետևանքով վերածվելով ներկայիս Հայաստանի Հանրապետության՝ առանց պաշտոնապես ճանաչված սահմանների, փուլ առ փուլ նվազեցնում է իր ինքնիշխան կարողությունը և, հետևաբար, իր գոյության իրավունքի իրացման հնարավորությունը։

Արմենակ ԱԲՐԱՀԱՄԵԱՆ

Արևմտյան Հայաստանի Ազգային խորհրդի նախագահ