ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ
Հաշվի առնելով Անդրկովկասի քաղաքական միասնության լուծարումից և Վրաստանի և Ադրբեջանի անկախության հռչակումից առաջացած նոր իրավիճակը՝ Հայ ազգային խորհուրդը իրեն հռչակում է հայկական նահանգների գերագույն և միակ իշխանություն։ Կարևոր պատճառներով և հայկական ազգային կառավարության ձևավորումը առաջիկա օրերին հետաձգելու նպատակով՝ Ազգային խորհուրդը ժամանակավորապես իր վրա է վերցնում բոլոր կառավարական գործառույթները՝ հայկական նահանգների քաղաքական և վարչական ղեկավարումն իրականացնելու համար։
Հայ ազգային խորհուրդ, 1918 թ. մայիսի 30, Թբիլիսի
Սիմոն Վրացյան, «Հայաստանի Հանրապետություն», Երևան, «Հայաստան», էջեր 159–162
Ինչու՞ է 1918 թ. մայիսի 28-ը համարվում անկախության օր, երբ նախորդ՝ 1917 թ. դեկտեմբերի 29-ը նշում է այն օրը, երբ նախկին «Թուրքահայաստանը» Ռուսաստանի կողմից ճանաչվել է անկախ։
Իրականում, Արևելյան Հայաստանի Հանրապետությունը, որը անցյալ տարի նշել է իր 35-ամյակը, 2026 թ. մայիսի 28-ին ոգեկոչել է 1918–1919 թվականների հայկական որոշ տարածքների (կովկասյան շրջանների) ինքնիշխանության հռչակման 108-ամյակը։
Սակայն հարկ է հիշել, որ այդ հայտարարությունը ստորագրվել է Թբիլիսիում՝ 1918 թ. մայիսի 30-ին, «հայկական շրջաններ» (հայկական գավառներ) վերնագրով, և ոչ թե «Հայաստանի Հանրապետություն» անվամբ։
Պատմական և իրավական տեսանկյունից սխալը առավել ծանր է այն իմաստով, որ «Հայաստանի Հանրապետությունը» որպես առաջին հանրապետություն ներկայացնելը սխալ է։ Իրականում առաջին անկախ ճանաչված հայկական պետությունը եղել է Արևմտյան Հայաստանը («Թուրքահայաստան»), որը 1917 թ. դեկտեմբերի 29-ին Ռուսաստանի դեկրետով ճանաչվել է անկախ, և ոչ թե «Կովկասյան Հայաստանի Հանրապետությունը»։
Բացի այդ, 1918 թ. «Հայաստանի Հանրապետությունը» հռչակվել է Դաշնակցության կուսակցության անդամների կողմից՝ ի վնաս Արևմտյան Հայաստանի պետականության, որը այդ պահին Օսմանյան կայսրություն-ի բանակի կողմից օկուպացված էր Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում։
Մինչ հայկական զորքերը՝ Արևելյան Լեգեոնի ուժերը, ազատագրում էին Կիլիկիան և ծանր վիճակի էին հասցնում թուրքական բանակին, իսկ գեներալ Անտրանիկի զորքերը պարտություն էին կրում Էրզրումում՝ Թբիլիսիում գտնվող Հայ ազգային խորհրդի կողմից աջակցության բացակայության պատճառով, հռչակումից հինգ օր անց՝ 1918 թ. հունիսի 4-ին (Սարդարապատի հաղթանակից մեկ շաբաթ հետո), Դաշնակցությունը Բաթումում բանակցում էր թուրքերի հետ՝ ստեղծվող Կովկասյան Հայաստանի Հանրապետության սահմանների շուրջ՝ 12,800 կմ² տարածքով՝ զիջելով Ադրբեջան-ին Սյունիքի, Ղարաբաղի, Լոռու շրջանները և Սևանա լճի կեսը։
Հիշեցնենք, որ Բաթումի պայմանագիրը ստորագրվել է Հայաստանի Հանրապետության և Օսմանյան կայսրություն-ի միջև 1918 թ. հունիսի 4-ին։ Այն բաղկացած էր 14 հոդվածից։ Գեներալ Գարեգին Նժդեհը վիճարկեց այդ համաձայնությունը և խզեց հարաբերությունները Դաշնակցության հետ՝ ձևավորելով Լեռնային Հայաստանի Հանրապետությունը (Զանգեզուր)։
1918 թ. Հայաստանի Հանրապետության անկախության տոնումը նաև նշանակում է վերոնշյալ տարածքների նկատմամբ Ադրբեջանի պահանջների լեգիտիմացում՝ այսինքն՝ այդ շրջանները, որոնք այդ հանրապետության տոնակատարությամբ ճանաչվում են որպես վիճելի տարածքներ։
Ուստի հարցը բարդ է։ Պետք է արդյո՞ք տոնել այն հանրապետության անկախության հռչակումը, որը ճանաչվել է Օսմանյան կայսրությունի կողմից (Բաթումի պայմանագիր)՝ Արևմտյան Հայաստանի ժողովրդի ցեղասպանությունից հետո, երբ կողմերից ոչ մեկը հաշվի չի առել, որ Արևմտյան Հայաստանի հայ բնակչության բնաջնջման ծրագիրը իրականացվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում, երբ Արևելյան Լեգեոնը (Արևմտյան Հայաստանի և Կիլիկիայի հայկական բանակը) պայքարում էր Թուրքիա-ի դեմ՝ որպես Անտանտի մաս (որը իրականում թշնամու հետ կնքված պայմանագիր էր)։
Շարունակելի…
1918 թ. մայիսի 28-ը վերաբերում է միայն Ադրբեջանի անկախության հռչակմանը։