Միջազգային իրաւունքի մէջ մինչեւ այսօր արդիական հիմնարար փաստաթուղթ
Կարին, 17 Դեկտեմբեր 2025 թ.

Քսանմէկ տարի առաջ՝ 2004 թուականի Դեկտեմբեր 17-ին, Արեւմտեան Հայաստանի Ազգային խորհուրդը (ԱՀԱԽ) ընդունեց պատմական Պաշտօնական յայտարարութիւն մը։ Այդ փաստաթուղթով յստակ ու հանդիսաւոր կերպով հաստատուեցաւ Արեւմտեան Հայաստանի հայութեան անժամանցելի իրաւական եւ քաղաքական իրաւունքներու գոյութիւնը՝ որպէս բնիկ ժողովուրդ, որ զոհ գացած է հայերու դէմ իրականացուած ցեղասպանութեան (1894–1923 թթ.)։

Թէեւ այս փաստաթուղթը լայն հասարակութեան քիչ ծանօթ է, այն ամբողջովին հիմնուած է միջազգային հանրային իրաւունքի, ժողովուրդներու ինքնորոշման իրաւունքի եւ Առաջին համաշխարհային պատերազմէն ետք ձեւաւորուած միջազգային արդարադատութեան սկզբունքներուն վրայ։

Իրաւունքի վրայ հիմնուած փաստաթուղթ, ոչ թէ քաղաքական պահանջ

Տարածուած սխալ մեկնաբանութիւններուն հակառակ՝ 2004 թուականի Դեկտեմբեր 17-ի յայտարարութիւնը ոչ թէ խորհրդանշական կամ պայքարի քայլ մըն է, այլ իրաւական փաստաթուղթ՝ հիմնուած յստակ իրաւական հիմքերու վրայ, ներառեալ՝

• 1917–1920 թուականներուն հայկական պետութեան միջազգային ճանաչումը,
  
• Սեւրի պայմանագիրը եւ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու նախագահ Ուուտրօ Ուիլսընի 1920 թուականի Նոյեմբեր 22-ի միջազգայինօրէն պարտադիր արբիտրաժային վճիռը, որ երբեք չէ չեղարկուած,
  
• Օսմանեան կայսրութեան ժողովուրդներուն ինքնորոշման իրաւունքի ճանաչումը,
  
• միջազգային իրաւունքի հիմնարար սկզբունքը, ըստ որուն միջազգային յանցագործութենէ ծագած որեւէ վիճակ չի կրնար օրինական իրաւական հետեւանք ունենալ (ex injuria jus non oritur)։
  

Այսպիսով, յայտարարութիւնը կը հաստատէ, որ Արեւմտեան Հայաստանի հայութեան տարածքային, քաղաքական եւ հաւաքական իրաւունքները երբեք չեն վերացած՝ անկախ բռնագրաւումէն, հարկադիր տեղահանութենէն եւ ցեղասպանութեան հետեւանքով յառաջացած ցրուածութենէն։

Իրաւական պատասխան՝ պատմական ջնջման դէմ

2004 թուականին ԱՀԱԽ-ը արձանագրեց կարեւոր փաստ մը․ հայերու դէմ իրականացուած ցեղասպանութենէն ետք միջազգային իրաւական ամբողջական կարգաւորման բացակայութիւնը պատճառ դարձած է, որ բնիկ ժողովուրդի իրաւունքները աստիճանաբար մղուին երկրորդական դիրքի՝ ուժով ստեղծուած փաստացի իրավիճակներու օգտին։

Ահա թէ ինչու Պաշտօնական յայտարարութեան նպատակը Արեւմտեան Հայաստանի հարցը միջազգային իրաւական դաշտ վերադարձնելն էր՝ շեշտելով, որ ո՛չ ժամանակը, ո՛չ բռնագրաւումը, եւ ո՛չ ալ աշխարհաքաղաքական հաշուարկները կրնան վերացնել միջազգային պարտադիր իրաւունքով (jus cogens) պաշտպանուած իրաւունքները։

Արդիական նշանակութիւն՝ ժամանակակից զարգացումներու լոյսին տակ

Ընդունումէն քսանմէկ տարի անց յայտարարութիւնը կը շարունակէ մնալ խիստ արդիական։ Արցախի (Լեռնային Ղարաբաղի) վերջին իրադարձութիւնները՝ հայ բնակչութեան հարկադիր տեղահանութիւնն ու ինքնորոշման իրաւունքի մերժումը, ցաւալի կերպով կը հաստատեն այն վտանգներուն մասին նախազգուշացումները, զորս ԱՀԱԽ-ը բարձրաձայնած էր տակաւին 2004 թուականին։

Յայտարարութեան մէջ ամրագրուած սկզբունքները՝ անօրինական իրավիճակներու չճանաչումը, բնիկ ժողովուրդներու իրաւունքներու պաշտպանութիւնը եւ միջազգային յանցագործութիւններու անժամանցելի բնոյթը, այսօր կը գտնուին Միջազգային արդարադատութեան դատարանի դատական գործելակերպի կեդրոնին մէջ՝ մասնաւորապէս Նամիբիա, Չագոս եւ Պաղեստին գործերուն մէջ։

Ապագային ուղղուած փաստաթուղթ

Քսանմէկերորդ տարեդարձին առիթով Արեւմտեան Հայաստանի Ազգային խորհուրդի Պաշտօնական յայտարարութիւնը կը ներկայանայ ոչ թէ որպէս անցեալի փաստաթուղթ, այլ որպէս ապագային ուղղուած կարեւոր հենարանային հատուած՝ թէ՛ Արեւմտեան Հայաստանի հայութեան, եւ թէ՛ իրենց հիմնարար իրաւունքներուն համար պայքարող բոլոր ժողովուրդներուն համար։

Ան կը յիշեցնէ միջազգային իրաւունքի հիմնարար ճշմարտութիւնը․
ժողովուրդներու դէմ իրականացուած յանցագործութիւնները իրաւունք չեն ստեղծեր, իսկ ուշացած արդարութիւնը երբեք չի դառնար չեղարկուած արդարութիւն։

http://www.western-armenia.eu/stat.gov.wa/arm/2004/HaydararutyunHAKH-17.12.2004.pdf