Այսօր հաւաքուած ենք նշելու Արեւմտեան Հայաստանի Ազգային Խորհուրդի Հռչակագիրին ընդունման 21-րդ տարեդարձը։
2004 թուականի Դեկտեմբեր 17-ին, ազատագրուած Շուշիի տարածքին մէջ ընդունուած այս Հռչակագիրը շատ աւելին է, քան պարզ քաղաքական քայլ մը։ Ան պատմական մեծագոյն նշանակութիւն ունեցող իրադարձութիւն մըն է հայ ազգի վերակազմաւորման ճանապարհին եւ կը կրէ հիմնարար իրաւական արժէք։
Այս Հռչակագիրը նախ եւ առաջ մեր ազգային վերակազմաւորման հիմնական գործողութիւնն է՝ հայ ժողովուրդի ինքնորոշման գործընթացին ծիրին մէջ։ Ան կը խորհրդանշէ ազգային գիտակցութեան վերազարթնումը, զոր յանցաւոր ուժերը փորձեցին ոչնչացնել 19-րդ եւ 20-րդ դարերու ցեղասպանական ողբերգութիւններուն միջոցով։
Հայերուն դէմ գործադրուած ցեղասպանութենէն եւ աւելի քան մէկ դար տեւած բռնագրաւումէն ետք, 2004 թուականի Դեկտեմբեր 17-ը դարձաւ այն պատմական պահը, երբ Արեւմտեան Հայաստանի հայերը որոշեցին իրենց ճակատագիրը դարձեալ իրենց ձեռքը առնել՝ մերժելով մոռացութիւնն ու պատմական անարդարութեան ընդունումը։
Այս Հռչակագիրը կը փաստէ, որ ոչ ցեղասպանութիւնը, ոչ ալ բռնագրաւումը կրնան ջնջել ժողովուրդի ինքնութիւնը եւ գոյատեւելու անոր կամքը։
Հռչակագիրին շնորհիւ այսօր հայ ազգը օրէ օր աւելի կը վերակազմաւորուի՝ քաղաքացիութեան մեխանիզմին միջոցով, որ կը շնորհուի իր բոլոր զաւակներուն՝ թէ՛ տարագրութեան մէջ, թէ՛ Արեւմտեան Հայաստանի բռնագրաւուած տարածքներուն վրայ։
Հռչակագիրը կը հիմնուի նաեւ այն իրաւական հիմքերուն վրայ, զորս հայ ազգը ձեռք բերած է Առաջին համաշխարհային պատերազմէն ետք՝ 1920 թուականին, երբ Դաշնակից Ուժերու Գերագոյն Խորհուրդը ճանաչեց հայկական պետութիւնը։
Այս ճանաչումը ամրագրուեցաւ 1920 թուականի Օգոստոս 10-ին ստորագրուած Սեւրի դաշնագիրով, ուր Հայաստանը հանդէս կու գար Դաշնակից պետութիւններու շարքին մէջ։ Դաշնագիրին 88-րդ յօդուածը յստակ կը նշէ․
«Թուրքիան կը յայտարարէ, թէ կը ճանչնայ Հայաստանը իբրեւ ազատ եւ անկախ պետութիւն, ինչպէս որ արդէն ըրած են Դաշնակից պետութիւնները»։
Աւելին՝ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու նախագահ Ուուտրօ Ուիլսըն 1920 թուականի Նոյեմբեր 22-ին կայացուց իր իրաւարար վճիռը՝ սահմանելով Հայաստանի արեւմտեան սահմանները։
Այստեղ կը դրսեւորուի Հռչակագիրին մէջ դրուած իրաւական հիմքերու ամբողջական նշանակութիւնը, որովհետեւ Արեւմտեան Հայաստանը յետագային հռչակուեցաւ իբրեւ 1920 թուականի Հայաստանի Հանրապետութեան իրաւայաջորդ պետութիւն։ Պետական շարունակականութեան այս գաղափարը վճռորոշ է միջազգային իրաւունքի մէջ․ 1920 թուականի հայկական պետութիւնը երբեք չէ դադրած իրաւաբանօրէն գոյութիւն ունենալէ։
Այս Հռչակագիրին միջոցով մեր ազգը կազմաւորեց պետական կառոյց մը, որ կ’աշխատի իր իրաւունքներու իրացման ուղղութեամբ։ Ան կը վերակենդանացնէ իրաւունքներ, որոնք երբեք չեն վերացած, սահմաններ, որոնք երբեք օրինական կերպով չեն փոխուած, եւ ինքնիշխանութիւն, որ երբեք օրինականօրէն չէ փոխանցուած։
Տարիներ շարունակ անտեսուած, խեղաթիւրուած եւ ոտնահարուած այս իրաւունքները այսօր կը ներկայացուին ՄԱԿ-ի Ազգերու պալատին մէջ, ուր կը հնչէ Արեւմտեան Հայաստանի հայութեան ձայնը եւ կը վերականգնուին դիւանագիտական յարաբերութիւններ պետութիւններու հետ՝ այն կէտէն սկսեալ, ուր անոնք ընդհատուեցան մեր հայրենիքի բռնագրաւումէն ետք։
Այս պատմական Հռչակագիրին ընդունումէն 21 տարի ետք անոր նշանակութիւնը միայն աճած է։ Հռչակագիրին շնորհիւ Արեւմտեան Հայաստանը կը գտնուի յիշողութեան պարտքին եւ հայրենիքի համար զոհուած իր զաւակներու յիշատակի պահպանման առաջնագիծին վրայ եւ կը մասնակցի Ֆրանսայի տարածքին մէջ կազմակերպուող բազմաթիւ հայրենասիրական ձեռնարկներուն։
Հայ ազգի վերակազմաւորումը՝ հայերուն դէմ գործադրուած ցեղասպանութենէն ետք եւ այս Հռչակագիրին միջոցով, արժանապատուութեան գործ մըն է ամբողջ հայ ժողովուրդին համար։ Այս արժանապատուութեան գործը պէտք է շարունակուի նաեւ պարտադիր փոխհատուցման միջոցով այն պետութիւններուն կողմէ, որոնք մասնակցութիւն ունեցած են հայ ժողովուրդի տառապանքներուն։
110 տարի անցած է Հայերու ցեղասպանութեան գագաթնակէտէն, սակայն պետական ճանաչման եւ Սեւրի դաշնագիրի ստորագրութեան միջոցով սկիզբ առած փոխհատուցման քայլերուն այսօր պէտք է աւելնան նաեւ իրաւական գործընթացներ այն պետութիւններուն դէմ, որոնք ծանր պատասխանատուութիւն կը կրեն հայ ժողովուրդի տառապանքներուն համար, մասնաւորաբար՝ Ֆրանսան եւ Գերմանիան։
Այս Հռչակագիրը, ըստ էութեան, ոչ միայն ազգային վերակազմաւորման գործողութիւն մըն է, այլ նաեւ արդարութեան, ճշմարտութեան եւ խաղաղութեան որոնում՝ հիմնուած միջազգային իրաւունքի վրայ։
Ան կը յիշեցնէ մեզի, որ ժամանակը չի կրնար վերացնել միջազգային պարտաւորութիւնները։
Կը յիշեցնէ, որ ժողովուրդ մը, որ կը պահպանէ իր յիշողութիւնը, ինքնութիւնը եւ օրինական պահանջները, չի կրնար վերջնականապէս պարտուիլ։
Այս Հռչակագիրը ուղենիշ մըն է աշխարհի զանազան ծայրերուն սփռուած բոլոր հայերուն համար։
Մեր դատը արդար է, մեր հիմքերը՝ ամուր, եւ մեր վճռակամութիւնը՝ անսասան։
Կեցցէ՛ Արեւմտեան Հայաստանը։
Կեցցէ՛ արդարութեան որոնման մէջ միաւորուած հայ ժողովուրդը։17 Դեկտեմբեր 2025 թ.
Լիտիա Մարկոսեան
Արեւմտեան Հայաստանի Ազգային Խորհուրդի
փոխնախագահ