2026 թուականի Ապրիլ 24
Լիտիա Մարկոսեան՝ Արեւմտեան Հայաստանի Հանրապետութեան արտաքին գործոց փոխնախարար
Մենք հոս ենք՝ ոգեկոչելու այն ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակը, որ խլած է 2 միլիոն կեանք Արեւմտեան Հայաստանի մէջ, այսինքն՝ աւելի քան 10 000 տարուան պատմութիւն ունեցող բնիկ ժողովուրդի տարածքին վրայ։
Հայ ազգին դէմ գործադրուած ցեղասպանութիւնը՝ երեք յաջորդական թրքական կառավարութիւններու բարբարոսութեան հետեւանքով, փուլային ծրագիրի ծիրին մէջ իրականացուած, իրականութեան մէջ երբեք չէ դադրած մինչեւ այսօր։
Խաղաղ իր նախնեաց հողին վրայ ապրող բնիկ ժողովուրդ մը մէկ դար առաջ՝ 1894-էն մինչեւ 1923 թուականներուն, թրքական եաթաղանի միջոցաւ կոտորուեցաւ եւ մասնատուեցաւ՝ վերածուելով որբացած ազգի։
Ցեղասպանութեան հետեւանքով Արեւմտեան Հայաստանի հայերուն ապրած արմատախիլութիւնն ու տարագրութիւնը ծայրայեղ դաժան եղած են․ անոնք կը յանգեցնեն հարկադիր ձուլման եւ աշխարհի ամենահին քաղաքակրթութիւններէն մէկուն կենդանի յիշողութեան կորստին։
Ցեղասպանական ծրագիրները շարունակուած են 19-րդ եւ 20-րդ դարերուն ընթացքին Արեւմտեան Հայաստանի բազմաթիւ քաղաքներու եւ նահանգներու մէջ՝ մեր բնակչութիւնը ենթարկելով ջարդերու, իսկ վերջերս հասած են Արցախ, ուր բնիկ բնակչութիւնը ենթարկուած է ցեղային զտման, որ կը համապատասխանէ ցեղասպանութեան յանցագործութեան իրաւական սահմանումին։
Սակայն թրքա-ազրպէյճանական գործելակերպը փոխուած է․ մէկ դար առաջ գործածուած եաթաղանին փոխարինած են անօդաչու սարքերը եւ կասէթային ռումբերը՝ նոյն այն զինատեսակները, որոնք այսօր կը գործածուին նաեւ պաղեստինեան բնակչութեան դէմ։
Արցախի մէջ 150 000 բնակչութեան վրայ թափուած կրակի եւ երկաթի հեղեղը խլած է 5000 կեանք եւ 10 000 մարդ դարձուցած է հաշմանդամ՝ յիշեցնելով այս նոր թեքնոլոճիական պատերազմի առաջին իրական փորձարկումներէն մէկը, որ ուղղուած է բնիկ բնակչութեան դէմ։
Այս յաջորդական ցեղասպանական փուլերուն հետեւանքով մեր ազգը ոչնչացուած է քանի մը սերունդներու համար, անոր բնակչութիւնը յանձնուած է Կեդրոնական Ասիայէն եկած զաւթիչին լծին, անոր ժառանգութիւնը ոչնչացուած կամ ապօրինի իւրացուած է, իսկ անտառները այրած են ֆոսֆորային ռումբերու կրակին տակ։
«Յանցագործութիւններու յանցագործութեան» աւելի քան մէկ դար անց աւելցած է նաեւ պետական ինքնիշխանութեան ապօրինի իւրացման յանցանքը՝ Արեւմտեան Հայաստանի պարագային, քանի որ թրքական պետութիւնը միջազգային իրաւունքի տեսանկիւնէն 1920 թուականէն ի վեր ապօրինաբար բռնագրաւած է Արեւմտեան Հայաստանը։ Ասիկա կը նշանակէ, որ հայերուն դէմ գործադրուած ցեղասպանութիւնը տեղի ունեցած է ճանչցուած պետութեան՝ 1920 թուականի Հայաստանի տարածքին վրայ, որուն իրաւայաջորդը Արեւմտեան Հայաստանն է։
Երեւանի վարչակարգի որոշ ղեկավարներու անհանգիստ եւ անիմաստ քայլերը, որոնք պատրաստ են ամէն բան բաժնելու կրճատուած տարածքի նշաններու՝ Արեւմտեան Հայաստանը թրքական, իսկ Արցախը ազրպէյճանական նկատելով, չեն կրնար լռեցնել մեր նախնիներու գերեզմաններէն հնչող ձայները, որոնք կը կոչեն նոր սերունդները կիրառելու միջազգային իրաւունքը։
Ի՞նչ է այդ միջազգային իրաւունքը, եթէ ոչ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու նախագահ Ուուտրօ Ուիլսընի իրաւարար վճիռին անհրաժեշտ կիրարկումը, որ կը սահմանէ Արեւմտեան Հայաստանի լիակատար ինքնիշխանութիւնը իր սահմաններուն վրայ։
Ի՞նչ է այդ միջազգային իրաւունքը, եթէ ոչ Սեւրի դաշնագրի հայկական դրոյթներուն կիրառումը, որոնք կը շարունակեն ուժ ունենալ։
Կը փափաքիմ անգամ մը եւս շնորհակալութիւն յայտնել հոս ներկայ պետութիւններու ներկայացուցիչներուն եւ Ֆրանսայի Հանրապետութեան բոլոր ընտրուած պաշտօնատարներուն։
Դուք շարունակութիւնն էք այն նշանաւոր ֆրանսացիներուն, ինչպիսիք են Անատոլ Ֆրանսը եւ Ժան Ժորէսը, որոնք կանգնած են հայ ժողովուրդին կողքին անոր ողբերգական ճակատագրին առաջին պահերէն։
Տիկնայք եւ պարոնայք, հայկական ազգային պատմութիւնը յաւիտեան պիտի յիշէ ձեր անունները։
Ձեր ներկայութեամբ դուք կը հաստատէք ժողովուրդներու ինքնորոշման իրաւունքը՝ վերականգնելով ՄԱԿ-ի կանոնադրութեան արժանապատուութիւնը։
Կանգնելով բնիկ ժողովուրդներու կողքին, ներառեալ մեր ժողովուրդը, դուք կը հաստատէք անոնց ինքնորոշման իրաւունքը եւ կը նպաստէք մարդկային արժանապատուութեան։
Շնորհակալութիւն կը յայտնեմ բոլոր այն պետութիւններուն, ներառեալ Ֆրանսան, որոնք կողմ քուէարկած են ՄԱԿ-ի՝ բնիկ ժողովուրդներու իրաւունքներու հռչակագրին, ինչպէս նաեւ այն պետութիւններուն, որոնք պաշտօնապէս ճանչցած են 1920 թուականի Հայաստանը՝ այսինքն Արեւմտեան Հայաստանը։
Հոս՝ Ֆրանսայի մէջ, բռնագրաւումը եղած է պատմութեան փուլ մը, եւ կը փափաքիմ ողջունել դիմադրութեան շարժման ներկայացուցիչները, ինչպէս նաեւ Ֆրանսայի Հանրապետութեան նախագահ Էմանուէլ Մաքրոնի որոշումը՝ ճանչնալու Արեւմտեան Հայաստանի զաւակները, որոնք եղած են ցեղասպանութենէն փրկուածներ կամ անոնց ժառանգներ եւ իրենց կեանքը զոհաբերած են Ֆրանսայի եւ աշխարհի ազատագրութեան համար՝ Փանթէոն փոխադրելով Միսաք եւ Մելինէ Մանուշեանները։
Արեւմտեան Հայաստանի բռնագրաւումը եւս պիտի ըլլայ ընդամէնը շրջան մը հայ ժողովուրդի երկար պատմութեան մէջ, որպէսզի վերջապէս երջանիկ օրերը գան նաեւ հայ ազգին համար՝ ցեղասպանութենէն փրկուածներու ժառանգներու վերադարձով իրենց նախնիներու հողը։
Կեցցէ՛ Ֆրանսան,
եւ կեցցէ՛ ազատ, ինքնիշխան եւ անկախ Արեւմտեան Հայաստանը։
Շնորհակալութիւն։