Այսօր, երբ միջազգային հարթակներու եւ տարբեր պետութիւններու ներքաղաքական քննարկումներուն մէջ կը շարունակուին բանավէճերը Հայերու ցեղասպանութեան ճանաչման եւ տարբեր երկիրներու որդեգրած դիրքորոշումներուն շուրջ, անհրաժեշտ է վերադառնալ պատմական փաստերու ժամանակագրութեան եւ իրաւական հիմքերուն։ Կայ մէկ հիմնարար փաստաթղթային ճշմարտութիւն, որ յաճախ կ’անտեսուի կամ լռութեան կը մատնուի. Հայերու ցեղասպանութիւնը առաջին հերթին ճանչցուած է նոյնինքն այն պետութեան կողմէ, որուն հովանիին տակ այդ յանցագործութիւնը ծրագրուած եւ իրականացուած էր։
Իրաւական նախադէպ․ Կոստանդնուպոլսոյ ռազմական ատեանները
1919–1920 թուականներուն Օսմանեան կայսրութեան արտակարգ ռազմական դատարանները Կոստանդնուպոլսոյ մէջ իրականացուցին շարք մը դատավարութիւններ՝ ընդդէմ երիտթրքական վարչակարգի առանցքային գործիչներուն՝ Թալէաթի, Էնվերի, Ջեմալի, Նազըմի եւ ուրիշներու։ Անոնք կը մեղադրուէին պետութեան կողմէ կազմակերպուած զանգուածային կոտորածներու եւ տեղահանութիւններու համար եւ հեռակայ կարգով մահապատիժի դատապարտուեցան։
Այս դատավարութիւնները միայն քաղաքական յայտարարութիւններ չէին. անոնք յանցագործութեան իրաւական ճանաչումն ու պաշտօնական դատավճիռն էին։ Դատավարութիւններու արձանագրութիւնները, որոնք հրապարակուած են Օսմանեան կառավարութեան պաշտօնաթերթ Takvim-i Vekayi-ի մէջ, կը փաստեն, որ տեղի ունեցած դէպքերը պատերազմի սովորական հետեւանքներ չէին, այլ՝ պետական մակարդակով կանխամտածուած եւ համակարգուած գործողութիւն։
Ժամանակագրական առաջնահերթութիւն
Այս իրաւական ակտը տեղի ունեցաւ այն ժամանակ, երբ միջազգային հանրութիւնը տակաւին չէր սկսած քննարկել այս հարցը։
Ան տեղի ունեցաւ նախքան այն, երբ Ռաֆայէլ Լեմքին շրջանառութեան մէջ դրաւ «ցեղասպանութիւն» եզրը եւ հասաւ անոր միջազգային իրաւական ճանաչման, ինչպէս նաեւ տասնամեակներ առաջ, քան Կիպրոսը (1982 թ.) դարձաւ առաջին պետութիւնը, որ պաշտօնապէս ճանչցաւ հայերու տեղահանութիւնն ու կոտորածները որպէս ցեղասպանութիւն։
Արեւմտեան Հայաստանի կառավարութիւնը Թուրքիոյ Հանրապետութենէն չի պահանջեր ստեղծել նոր իրաւական կամ պատմական ճշմարտութիւն։ Ան կը պահանջէ միայն ճանչնալ իր իրաւայաջորդին՝ Օսմանեան կայսրութեան ստանձնած իրաւական պատասխանատուութիւնն ու դատարանի վճիռը, ինչպէս նաեւ ապահովել հայերու իրաւունքներու իրականացումը՝ թէ՛ որպէս բնիկ ժողովուրդի, թէ՛ Արեւմտեան Հայաստանի տարածքին՝ որպէս պետութեան ճանաչման առումով։
Քաղաքական հետեւանքներն ու ներկայիս հրամայականը
Թէեւ Մուսթաֆա Քեմալի ղեկավարութեամբ կազմաւորուած Թուրքիոյ Հանրապետութիւնը հրաժարեցաւ այս իրաւական ժառանգութենէն եւ որդեգրեց ժխտողականութեան քաղաքականութիւն, պատմական եւ իրաւական փաստին ուժը կը մնայ անփոփոխ։
Հայկական կողմի դիրքորոշումը միջազգային կառոյցներուն, ինչպէս նաեւ գիտական եւ հասարակական քննարկումներուն մէջ աւելի հիմնաւոր ներկայացնելու համար անհրաժեշտ է առանձնայատուկ ուշադրութիւն դարձնել մեղքի ընդունման փաստին։ Երբ յանցագործութեան իրականութիւնը կը փաստուի ոչ միայն զոհին վկայութիւններով, այլեւ նոյնինքն յանցագործ պետութեան պաշտօնական դատավճիռներով, ան կը դառնայ բացարձակ եւ անհերքելի։
Այս երկու պատմական փաստաթուղթերը անմիջականօրէն կը վերաբերին Հայերու ցեղասպանութեան պատմութեան։ Ստորեւ կը ներկայացուի անոնց մանրամասն նկարագրութիւնը։
Առաջին լուսանկար (Takvim-i Vekayi)
Այս փաստաթուղթը Օսմանեան կայսրութեան պաշտօնաթերթ Takvim-i Vekayi-ի (թիւ 2189) էջն է, որ հրապարակուած է 1915 թուականի Յունիս 1-ին (օսմանեան օրացոյցով՝ 1331 թուականի Յունիս 1)։
Բովանդակութիւնը
Ձախ սիւնակի ստորին բաժինին մէջ տպագրուած է յայտնի «Տեղահանութեան մասին օրէնքը» (Tehcir Kanunu), որուն պաշտօնական անունն է՝ «Ժամանակաւոր օրէնք պատերազմի ժամանակ կառավարութեան հրամաններուն չհնազանդողներուն նկատմամբ բանակին կողմէ ձեռնարկուելիք միջոցներու մասին» (Vakt-i Seferde Hükûmete Karşı Gelenler Cihet-i Askeriyece İttihaz Olunacak Tedabir Hakkında Kanun-ı Muvakkat)։
Կապը ցեղասպանութեան հետ
Ասիկա նոյն այն օրէնքին եւ հրամանին բնագիրն է, որուն հիման վրայ Օսմանեան կառավարութիւնը (երիտթրքական վարչակարգը) կազմակերպեց Արեւմտեան Հայաստանի հայերու զանգուածային տեղահանութիւնն ու բնաջնջումը դէպի Սուրիոյ անապատները։
Օրէնքը ռազմական հրամանատարութեան կու տար լիազօրութիւն՝ «տեղահանելու» իւրաքանչիւր անձ կամ բնակչութիւն, որ պետութեան անվտանգութեան համար վտանգ ներկայացնող կը համարուէր։
Երկրորդ լուսանկար (Vakit)
Այս լուսանկարին մէջ պատկերուած է Օսմանեան կայսրութեան մէկ այլ յայտնի օրաթերթը՝ Vakit («Ժամանակ»)։
Բովանդակութիւնը
Թերթին այս թիւը հրապարակուած է Առաջին համաշխարհային պատերազմէն ետք՝ 1918–1919 թուականներու զինադադարի շրջանին։ Էջին վրայ ներկայացուած են պատերազմի տարիներուն կատարուած յանցագործութիւններուն առնչուող օսմանեան պաշտօնեաներու եւ կառավարութեան անդամներու լուսանկարները։
Կապը ցեղասպանութեան հետ
Այդ ժամանակաշրջանին Պոլսոյ մէջ ստեղծուած էին ռազմական դատարաններ՝ քննութեան առնելու երիտթուրքերու (Միութիւն եւ առաջադիմութիւն կուսակցութեան) ղեկավարներուն յանցագործութիւնները, մասնաւորապէս՝ հայերու կոտորածներու եւ տեղահանութիւններու կազմակերպումը։
Այս թերթերը պարբերաբար կը հրապարակէին դատավարութիւններու մանրամասնութիւնները, մեղադրական եզրակացութիւնները եւ յանցագործութիւններու կազմակերպիչներուն լուսանկարները։
http://www.western-armenia.eu/news/Actualite/2017/GENESE_DU_GENOCIDE-VF-28.04.2013.pdf
Արևմտեան Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահ
Արմենակ Աբրահամեան