Արեւմտեան Հայաստանի ինքնորոշման իրաւունքի հարցը կը միաւորէ պատմական, իրաւական եւ քաղաքական շարք մը խնդիրներ։ Անիկա կապուած է Արեւմտեան Հայաստանի հայութեան պատմական ժառանգութեան, բնիկութեան, ինքնութեան եւ ժողովուրդներու ինքնորոշման իրաւունքին հետ։
Ինքնորոշման իրաւունքը միջազգային իրաւունքի հիմնարար սկզբունքներէն է։ Անիկա կը նշանակէ, որ ժողովուրդները իրաւունք ունին որոշելու իրենց քաղաքական կարգավիճակը եւ ազատօրէն իրականացնելու իրենց տնտեսական, ընկերային ու մշակութային զարգացումը։ Այս սկզբունքը ամրագրուած է ՄԱԿ-ի կանոնադրութեան եւ մարդու իրաւունքներու միջազգային փաստաթուղթերուն մէջ։ 2007-ին ՄԱԿ-ի կողմէ ընդունուած Բնիկ ժողովուրդներու իրաւունքներու մասին հռչակագիրը եւս կը ճանչնայ բնիկ ժողովուրդներու ինքնորոշման իրաւունքը։
Արեւմտեան Հայաստանի հայութեան իրաւունքներու կազմակերպուած ներկայացման գործընթացին մէջ կարեւոր հանգրուան է 2004-ին Շուշիի մէջ Արեւմտեան Հայաստանի հայերու Ազգային խորհուրդի ստեղծումը։ 2007-ին Ստեփանակերտի մէջ ընդունուեցաւ Արեւմտեան Հայաստանի հայերու իրաւունքներու մասին հռչակագիրը, իսկ յետագայ տարիներուն ձեւաւորուեցան կառավարման եւ ներկայացուցչական մարմիններ։
Առանձնայատուկ տեղ կը գրաւէ 1920-ի Սեւրի դաշնագիրը, որ կը նախատեսէր Հայաստանի վերաբերեալ շարք մը իրաւաքաղաքական դրոյթներ, ներառեալ՝ Հայաստանի եւ Թուրքիոյ միջեւ սահմաններու որոշման հարցը։ Դաշնագիրը, սակայն, ամբողջութեամբ ուժի մէջ չմտաւ նախատեսուած ձեւով, եւ անոր ներկայիս իրաւական նշանակութեան շուրջ գոյութիւն ունին մասնագիտական տարբեր մեկնաբանութիւններ։ Այդ պատճառով Սեւրի դաշնագրի պատմական նշանակութիւնը պէտք է տարբերակել անոր ժամանակակից իրաւական կարգավիճակի հարցէն։
Արեւմտեան Հայաստանի Հանրապետութեան գաղափարը կը ներկայացուի որպէս Արեւմտեան Հայաստանի հայութեան իրաւունքներու, ինքնորոշման եւ պետականութեան գաղափարի կազմակերպական հարթակ։ Այս համակարգին շրջանակին մէջ ձեւաւորուած են Ազգային խորհուրդ, կառավարութիւն, խորհրդարան եւ այլ հաստատութիւններ։ 2013-ին տեղի ունեցան խորհրդարանական ընտրութիւններ, իսկ 2024-ին ընտրուեցաւ խորհրդարանի նոր կազմը եւ նախագահը։
Ինքնորոշման իրաւունքի իրացման հարցին մէջ կարեւոր նշանակութիւն ունին ժողովուրդի կամքի ազատ արտայայտութիւնը, ներկայացուցչականութիւնը, ժողովրդավարական գործընթացները եւ միջազգային իրաւական մեխանիզմները։ Միաժամանակ անհրաժեշտ է տարբերակել պատմական պետականութեան փաստերը, միջազգային իրաւական պահանջները եւ ներկայիս գործող քաղաքական-կազմակերպական կառոյցները։
Արեւմտեան Հայաստանի հարցի հետագայ քննարկումն ու առաջմղումը կրնան հիմնուիլ պատմական եւ արխիւային ուսումնասիրութիւններու, իրաւական հետազօտութիւններու, միջազգային երկխօսութեան եւ հանրային իրազեկման վրայ։ Այս գործընթացին մէջ առանձնայատուկ դեր կրնայ ունենալ երիտասարդութիւնը՝ ուսումնասիրելով պատմական փաստաթուղթերը եւ հարցը ներկայացնելով ժամանակակից, փաստարկուած ու իրաւական լեզուով։
Արեւմտեան Հայաստանի ինքնորոշման իրաւունքի վերաբերեալ որեւէ մօտեցում կը պահանջէ պատմական ժառանգութեան, միջազգային իրաւունքի, ժողովրդավարական ներկայացուցչութեան եւ խաղաղ քաղաքական գործընթացներու համադրում։