Ուաշինկթոն — 1920 թ. Մայիս 11 / 2026 թ. Մայիս 11

1920 թուականի Մայիս 11-ին ԱՄՆ Սենատը պաշտօնապէս ընդունեց 66-րդ Քոնկրեսի 359-րդ բանաձեւը՝ պատմական փաստաթուղթ մը, որ կը յիշեցնէր, թէ Հայաստանի Հանրապետութեան անկախութեան ճանաչումը ուղղակիօրէն կապուած էր Արեւմտեան Հայաստանի մէջ հայ ժողովուրդին դէմ գործադրուած զանգուածային վայրագութիւններուն հետ։

Այս բանաձեւը, որ ընդունուած էր ԱՄՆ Սենատի արտաքին յարաբերութիւններու յանձնաժողովին կողմէ կազմակերպուած լսումներէն ետք, կը հանդիսանայ այդ ժամանակաշրջանի հայկական հարցին վերաբերող քաղաքական եւ իրաւական կարեւորագոյն փաստաթուղթերէն մէկը։

Բնագիրին մէջ յստակօրէն նշուած է․
«Հաւաքուած վկայութիւնները յստակ կերպով հաստատած են այն կոտորածներուն եւ այլ վայրագութիւններուն ճշմարտութիւնը, որոնց ենթարկուած է հայ ժողովուրդը»։

Այս վայրագութիւնները գլխաւորաբար ուղղուած էին Արեւմտեան Հայաստանի բնիկ հայ բնակչութեան դէմ, մասնաւորաբար հետեւեալ պատմական նահանգներուն մէջ՝
Վան,
Էրզրում (Կարին),
Պիթլիս,
Տիարպեքիր (Տիգրանակերտ),
Խարբերդ,
Սեբաստիա (Սիվաս),
Տրապիզոն,
Կիլիկիա,

ուր 1894–1923 թուականներուն իրականացուած են կոտորածներ, տեղահանութիւններ, գոյքերու բռնագրաւումներ եւ համակարգուած աւերածութիւններ։

Սենատը նաեւ կը շեշտէր հայ բնակչութեան այն ժամանակուան ծանր պայմանները՝ «անվտանգութեան բացակայութիւն, սով եւ աղքատութիւն»։

Արեւմտեան Հայաստանի հայերուն դէմ գործադրուած յանցագործութիւններու հիման վրայ կատարուած ճանաչում

Բանաձեւը նաեւ կը յիշեցնէ յաճախ մոռցուող հիմնարար փաստ մը․
«Հայաստանի Հանրապետութեան անկախութիւնը պատշաճ կերպով ճանչցուած է Խաղաղութեան խորհրդաժողովի Գերագոյն խորհուրդին եւ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու կառավարութեան կողմէ»։

Այսպիսով, 1920 թուականի Հայաստանի միջազգային ճանաչումը պարզապէս դիւանագիտական արարք մը չէր։ Ան ուղղակիօրէն կապուած էր 1894–1923 թուականներուն Արեւմտեան Հայաստանի բնիկ հայերուն դէմ իրականացուած վայրագութիւններուն հետ։

ԱՄՆ Սենատը հետեւաբար յստակօրէն կը կապէր՝
Արեւմտեան Հայաստանի մէջ իրականացուած կոտորածներն ու աւերածութիւնները,
հայ ժողովուրդին անվտանգութեան եւ գոյութեան իրաւունքը,
եւ անոր ազգային անկախութեան ճանաչումը։

Միջազգային իրաւունքի համար կարեւոր պատմական փաստաթուղթ

359-րդ բանաձեւը մինչեւ այսօր կը պահպանէ իր մեծ նշանակութիւնը։

Ան ցոյց կու տայ, թէ՝
ամերիկեան իշխանութիւնները պաշտօնապէս տեղեակ էին Արեւմտեան Հայաստանի մէջ իրականացուած վայրագութիւններուն,
այդ յանցագործութիւնները հաստատուած փաստ էին ԱՄՆ Սենատին առջեւ,
եւ Հայաստանի ճանաչումը կը դիտուէր որպէս քաղաքական ու իրաւական պատասխան այդ յանցագործութիւններուն։

Այս փաստաթուղթը նաեւ կը լուսաբանէ այն համատեքստը, որուն մէջ յետագային մշակուեցան՝
1920 թուականի Օգոստոս 10-ի Սեւրի դաշնագիրը,
ԱՄՆ նախագահ Ուուտրօ Ուիլսոնի 1920 թուականի Նոյեմբեր 22-ի իրաւարար վճիռը,
ինչպէս նաեւ հայ ժողովուրդի պաշտպանութեան եւ Արեւմտեան Հայաստանի հարցին շուրջ միջազգային քննարկումները։

Իրաւական յիշողութիւն մը, որ կը շարունակէ արդիական մնալ

Աւելի քան մէկ դար անց, այս բանաձեւը կը յիշեցնէ հիմնարար պատմական իրականութիւն մը․
Հայաստանի միջազգային ճանաչումը անբաժանելի էր Արեւմտեան Հայաստանի մէջ հայ ժողովուրդին դէմ իրականացուած վայրագութիւններուն արձագանգելու եւ անոր հաւաքական գոյութիւնը ապահովելու կամքէն։

Ժամանակակից միջազգային համատեքստին մէջ, ուր ցեղային զտումներու, բռնի տեղահանութիւններու եւ ժողովուրդներու պաշտպանութեան հարցերը կը շարունակեն մնալ քննարկումներու կեդրոնը, ԱՄՆ Սենատի այս փաստաթուղթը կը պահպանէ իր պատմական, բարոյական եւ իրաւական մեծ նշանակութիւնը։

Ան նաեւ կը յիշեցնէ, թէ 1920 թուականին իսկ ԱՄՆ-ի բարձրագոյն հաստատութիւնները կը նկատէին, որ Արեւմտեան Հայաստանի հայերուն կրած տառապանքները կը վերաբերէին ոչ միայն միջազգային խղճմտանքին, այլ նաեւ միջազգային իրաւունքի պատասխանատուութեան։

Արմենակ ԱԲՐԱՀԱՄԵԱՆ
Արեւմտեան Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահ