Ամէն տարի Ապրիլ 24-ը աշխարհի հայերուն համար կը դառնայ սուգի, յիշողութեան եւ փոխանցման օր։ Այս օրը կը ոգեկոչուին 1894-1923 թուականներուն հայ ժողովուրդին դէմ իրականացուած ցեղասպանութեան զոհերը, որոնց գագաթնակէտը դարձաւ 1915 թուականի Ապրիլ 24-ին Կոստանդնուպոլսոյ մէջ հայ մտաւորականներու ձերբակալութիւնը․ իրադարձութիւն մը, որ դարձաւ համակարգուած բնաջնջման խորհրդանիշը։

Սակայն պաշտօնական արարողութիւններէն, լուռ երթերէն եւ սփիւռքեան հաւաքներէն անդին, այս օրը կը կրէ նաեւ աւելի խոր քաղաքական, պատմական եւ գոյաբանական իմաստ։ Շատ հայերու համար Ապրիլ 24-ը միայն սգոյ օր չէ․ ան նաեւ մնայուն հարցադրում մըն է արդարութեան, յիշողութեան, հատուցման եւ ժողովուրդի մը շարունակականութեան մասին, որ կրել է աքսոր, տարածքային կորուստներ եւ յաջորդական հակամարտութիւններ։

Յիշողութիւն մը, որ վեր է միայն ոգեկոչումէն

Երեւանի, Փարիզի, Պէյրութի, Լոս Անճելըսի կամ Մարսէյի մէջ հարիւր հազարաւոր հայեր ամէն տարի կը համախմբուին յուշահամալիրներու եւ եկեղեցական արարողութիւններու շուրջ։

Այս հաւաքական յիշողութիւնը սերունդներու ընթացքին կազմաւորուած է քանի մը հիմնասիւներու վրայ․

• զոհերու յիշատակը,
• ընտանեկան փոխանցումը,
• լեզուի եւ մշակոյթի պահպանումը,
• ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչման պայքարը,
• հայկական պատմական ժառանգութեան պահպանումը։

Սակայն սփիւռքի եւ հայկական մտաւոր շրջանակներու զգալի մասին համար միայն յիշողութեան ճանաչումը չի կրնար արդարութեան գործընթացին աւարտը ըլլալ։

Արեւմտեան Հայաստանէն մինչեւ Արցախ․ զգացուող պատմական շարունակականութիւն

Ժամանակակից հայկական բազմաթիւ խօսոյթներու մէջ ցեղասպանութեան յիշողութիւնը կապուած է տարածքային զրկանքներու եւ աշխարհաքաղաքական խոցելիութեան աւելի երկար պատմութեան հետ։

Արեւմտեան Հայաստանի՝ Վանի, Մուշի, Կարինի, Բիթլիսի կամ Տրապիզոնի յիշատակումները կը շարունակեն խորապէս ներկայ մնալ հաւաքական գիտակցութեան մէջ։ Այս տարածքները, որոնք այսօր կը գտնուին Թուրքիոյ վերահսկողութեան տակ, շատերու համար ոչ միայն ընտանեկան յիշողութեան վայրեր են, այլ նաեւ ընդհատուած պատմական շարունակականութեան խորհրդանիշներ։

Վերջին տարիներուն Արցախի հարցը բազմաթիւ հայերու մօտ դարձեալ արթնցուց չաւարտուած պատմական շրջափուլի զգացողութիւնը՝ իրարու միախառնելով արտագաղթը, անապահովութիւնն ու մշակութային վերացման վախը։

Այս ընկալումին մէջ ոմանք խորհրդանշական շարունակականութիւն կը տեսնեն 20-րդ դարու սկիզբի ողբերգութիւններուն եւ հայ ժողովուրդի ժամանակակից խոցելիութիւններուն միջեւ։

Ճանաչում, հատուցում եւ պահանջատիրութիւն

Տասնամեակներ շարունակ տարբեր հայկական կազմակերպութիւններու առաջ քաշած պահանջները աստիճանաբար ընդլայնուած են՝ ներառելով․

• պայմանագիրներու, իրաւարար վճիռներու եւ միջազգային իրաւունքի կիրարկումը,
• ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչումը,
• հայկական պատմական ժառանգութեան պաշտպանութիւնը,
• արխիւներու հասանելիութիւնը,
• կրօնական եւ մասնաւոր գոյքերու վերադարձը,
• խորհրդանշական եւ նիւթական հատուցումները,
• յիշողութեան եւ ինքնութեան իրաւունքի պաշտպանութիւնը։

Աւելի ու աւելի յաճախ հայերը կը յիշատակեն նաեւ Սեւրի դաշնագրին եւ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու նախագահ Վուտրօ Վիլսընի իրաւարար վճիռին առնչուող պատմական քննարկումները, որոնք կը վերաբերէին Առաջին համաշխարհային պատերազմէն ետք անկախ Հայաստանի սահմաններուն։

Սակայն այս հարցերը կը շարունակեն մնալ չափազանց զգայուն՝ դիւանագիտական եւ աշխարհաքաղաքական առումով։

Դիմակայութեան երկար ճանապարհը

Բազմաթիւ հայ մտաւորականներու համար «դիմակայութիւն» հասկացութիւնը զոհերու մեղաւորութիւն չի նշանակեր, այլ հաւաքական գոյատեւման ցաւոտ ճանապարհ մը․ ապրիլ տրավմայի յիշողութեան հետ, զայն փոխանցել նոյնիսկ աքսորի պայմաններուն մէջ, վերակառուցուիլ կորուստներէն ետք եւ շարունակել ճանաչման յաճախ երկար ու անաւարտ պայքարը։

Այս ճանապարհը մարմնաւորուած է․

• 1921-1948 թուականներուն հայերու հայրենադարձութեամբ դէպի Խորհրդային Հայաստան,
• սփիւռքեան համայնքներու վերակազմութեամբ,
• մշակութային եւ ակադեմական վերածնունդով,
• պատմական ճանաչման դիւանագիտական պայքարներով,
• աշխարհով մէկ հայկական ինքնութեան պահպանմամբ։

Երիտասարդութիւնը՝ յիշողութեան եւ ապագային միջեւ

Այսօր հայերու նոր սերունդը կը փորձէ համատեղել պատմական յիշողութիւնն ու ապագայի տեսլականը։ Արմատներուն կապուածութեան եւ բաց աշխարհի հանդէպ ձգտումին միջեւ շատեր կը փորձեն ցեղասպանութեան յիշողութիւնը վերածել փոխանցման, հետազօտութեան եւ միջազգային երկխօսութեան աշխատանքի։

Այսպիսով, Ապրիլ 24-ը կը ներկայանայ ոչ միայն որպէս ոգեկոչման օր, այլ նաեւ որպէս հաւաքական մտորումներու պահ՝ արդարութեան, յիշողութեան եւ ժողովուրդներու արժանապատուութեան տեղը հասկնալու ժամանակակից աշխարհի մէջ։

Աւելի քան մէկ դար անց կոտորածներու սկիզբէն, Ապրիլ 24-ը հայերուն համար կը շարունակէ մարմնաւորել երկակի շարժում մը՝ սուգ եւ հարատեւում։

Զոհերու յիշողութեան, պատմական պահանջատիրութեան, ազգային վերակառուցման եւ ժամանակակից մտահոգութիւններու միջեւ, այս օրը կը յիշեցնէ, որ անցեալի ողբերգութիւններէն անդին հայկական հարցը կը շարունակէ խորապէս կապուած մնալ յիշողութեան փոխանցման, ճանաչման եւ պատմական ճշմարտութեան վրայ հիմնուած կայուն խաղաղութեան որոնման հետ։

Արմենակ Աբրահամեան
Արեւմտեան Հայաստանի Ազգային խորհուրդի նախագահ