Թեհրանի պայմանագիրը Թուրքիոյ եւ Իրանի միջեւ (1932)

Նախիջեւան – 1932 թուականին Իրանը իր տարածքի մէկ մասը զիջեց Թուրքիոյ՝ (Օկուպացուած Արեւմտեան Հայաստան) անոր ապահովելով անմիջական ելք դէպի Նախիջեւան։ Այս փոխանակումը ներառուած էր աւելի լայն գործընթացի մէջ, որ ձեւակերպուեցաւ 1932 թուականի Յունուար 23-ի Թեհրանի պայմանագրով։

Ծագումը, բովանդակութիւնը եւ աշխարհաքաղաքական հետեւանքները

Ներածութիւն

1932 թուականի Յունուար 23-ին ստորագրուած Թեհրանի պայմանագիրը կը հանդիսանայ XX դարու ընթացքին Թուրքիոյ Հանրապետութեան եւ Իրանի միջեւ յարաբերութիւնները ձեւաւորած կարեւորագոյն դիւանագիտական համաձայնագիրներէն մէկը։

Այն ստորագրուեցաւ Մերձաւոր Արեւելքի մէջ Առաջին համաշխարհային պատերազմէն ետք տեղի ունեցող քաղաքական վերաձեւումներու պայմաններուն մէջ։ Համաձայնագիրին հիմնական նպատակներն էին՝

• վերջնականապէս սահմանել երկու պետութիւններու միջեւ սահմանը,
  
• կարգաւորել Օսմանեան եւ Ղաջարական ժամանակաշրջանէն մնացած տարածքային վէճերը,
  
• կայունացնել այն տարածաշրջանը, ուր տեղի կ՚ունենային ցեղային եւ քրտական ապստամբութիւններ։
  

1932 թուականի համաձայնագիրը կը մտնէր երկու երկիրներու միջեւ դիւանագիտական յարաբերութիւններու կարգաւորման աւելի լայն գործընթացի մէջ, որ սկսած էր 1920-ական թուականներուն եւ շարունակուած 1930-ականներուն՝ քանի մը տարի անց հասնելով իր գագաթնակէտին 1937 թուականի Սաադաբադի պակտի ստորագրումով։

1. Պատմական համատեքստ

1.1 Հին, բայց վիճարկուող սահման

Պարսկաստանի (Իրանի) եւ Օսմանեան կայսրութեան միջեւ սահմանը Մերձաւոր Արեւելքի ամէնէն հին սահմաններէն մէկն է։ Ան հիմնականօրէն ձեւաւորուած է 1639 թուականի Զուհաբի պայմանագրով, որ վերջ տուած էր երկու կայսրութիւններու միջեւ երկարատեւ պատերազմներուն։

Սակայն այդ սահմանը երկար ժամանակ մնաց անորոշ եւ վիճարկուող, յատկապէս՝

• Արեւմտեան Հայաստանի լեռնային շրջաններուն մէջ,
  
• Արարատ լեռան շրջակայքին մէջ։
  

XX դարու սկիզբը քանի մը փորձ կատարուեցաւ սահմանը յստակեցնելու համար․

• 1913–1914 թուականներու Կոստանդնուպոլսոյ արձանագրութիւնը, որ փորձեց սահմանագիծը հաստատել,
  
• սահմանազատման համար ստեղծուած միջազգային տարբեր յանձնաժողովներ։
  

Այնուամենայնիւ, այս համաձայնութիւնները ամբողջական չեղան, իսկ Առաջին համաշխարհային պատերազմէն ետք Օսմանեան կայսրութեան անկումը կրկին բացաւ բանակցութիւններու հարցը։

1.2 Թուրքիոյ ծնունդը եւ սահմաններու կայունացման քաղաքականութիւնը

Թուրքիոյ անկախութեան պատերազմէն (1919–1923) ետք, Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի ղեկավարութեամբ ստեղծուած Թուրքիոյ Հանրապետութիւնը կը ձգտէր կայունացնել իր սահմանները՝ պետութիւնը ամրապնդելու համար։

Թրքական դիւանագիտութիւնը որդեգրեց յստակ քաղաքականութիւն՝

• կարգաւորել յարաբերութիւնները հարեւան պետութիւններու հետ,
  
• լուծել Օսմանեան ժամանակաշրջանէն մնացած տարածքային վէճերը,
  
• կանխել սահմանային շրջաններու օգտագործումը ապստամբական շարժումներու կողմէ։
  

Այս պայմաններուն մէջ Իրանի հետ սահմանային հարցը դարձաւ ռազմավարական առաջնահերթութիւն։

1.3 Արարատի ապստամբութիւնը եւ քրտական հարցը

Բանակցութիւններու գլխաւոր խթանը դարձաւ Արարատի քրտական ապստամբութիւնը (1927–1930) Թուրքիոյ կառավարութեան դէմ։

Քուրտ ապստամբները կը գործածէին Իրանի սահմանին մօտ գտնուող շրջանները որպէս ապաստան։ Անգարան կը կարծէր, թէ սահմանագիծին աշխարհագրական դիրքը՝ յատկապէս Փոքր Արարատի շրջակայքին մէջ, կը նպաստէր այդ ապստամբ շարժումներուն։

Այդ պատճառով Թուրքիան պահանջեց սահմանագիծի փոփոխութիւն, որպէսզի՝

• ամբողջովին վերահսկէ Արարատի լեռնաշղթան,
  
• կանխէ ապստամբներու փախուստը սահմանէն այն կողմ։
  

Այս անվտանգային մտահոգութիւնները ստիպեցին երկու երկիրները սկսիլ նոր դիւանագիտական բանակցութիւններ։

2. Պայմանագրի բանակցումը եւ ստորագրումը

Քանի մը տարուան քննարկումներէ ետք, 1932 թուականի Յունուար 23-ին Թեհրանի մէջ համաձայնագիր կնքուեցաւ Թուրքիոյ Հանրապետութեան եւ Պարսկաստանի կառավարութիւններուն միջեւ։

Հիմնական փաստաթուղթը կը կոչուէր․

«Պարսկաստանի եւ Թուրքիոյ միջեւ սահմանագիծի հաստատման վերաբերեալ համաձայնագիր»։

Պայմանագիրը ուղեկցուած էր նաեւ լրացուցիչ համաձայնագրերով, որոնք կը վերաբերէին՝

• սահմանային շրջաններու անվտանգութեան,
  
• երկու պետութիւններու միջեւ բարեկամութեան եւ համագործակցութեան։
  

Այս համաձայնութիւններու ամբողջութիւնը կարեւոր քայլ էր երկկողմ յարաբերութիւններու ամրապնդման ուղղութեամբ։

3. Պայմանագրի տարածքային դրոյթները

Թեհրանի պայմանագիրը կը սահմանէր սահմանագիծի քանի մը սահմանափակ, բայց ռազմավարական առումով կարեւոր փոփոխութիւններ՝ համեմատած 1914 թուականի սահմանագիծին հետ։

3.1 Փոքր Արարատի փոխանցումը Թուրքիոյ (Օկուպացուած Արեւմտեան Հայաստան)

Ամէնէն կարեւոր փոփոխութիւնը կը վերաբերէր Փոքր Արարատի շրջանին, որ կը գտնուի Արարատ լեռան արեւելքը։

Պայմանագիրի շրջանակին մէջ՝

• սահմանը տեղափոխուեցաւ դէպի արեւելք,
  
• Թուրքիան ստացաւ Փոքր Արարատի լեռնաշղթայի եւ Աղրի լեռներու ամբողջական վերահսկողութիւնը։
  

Այս փոփոխութիւնը ուժեղացուց Թուրքիոյ ռազմավարական դիրքը տարածաշրջանին մէջ եւ թոյլ տուաւ աւելի լաւ վերահսկել քուրտ ապստամբներու կողմէ օգտագործուող տարածքները։

3.2 Փոփոխութիւններ Կոտուրի շրջանին մէջ

Միւս փոփոխութիւնը կը վերաբերէր այն տարածքին, որ կը գտնուի՝

• Գիւրբերան հայկական գիւղին,
  
• Քիւչիւք Տաղ լեռան միջեւ։
  

Օկուպացուած Արեւմտեան Հայաստանը ստացաւ մօտաւորապէս 90 քառակուսի մղոն լրացուցիչ տարածք Կոտուրի շրջանին մէջ՝ Վանայ լիճին մօտ։

3.3 Իրանի համար տարածքային փոխհատուցումներ

Փոխարէնը Իրանը ստացաւ՝

• սահմանագիծի ծայր հիւսիսը գտնուող փոքր տարածքային գօտի,
  
• լրացուցիչ տարածքներ հարաւային հատուածին մէջ՝ Բաջիրգայի եւ Քէոթու Տաղի միջեւ։
  

Այսպիսով, թէեւ փոփոխութիւնները համեմատաբար փոքր էին, անոնք թոյլ տուին պահպանել դիւանագիտական հաւասարակշռութիւն երկու պետութիւններուն միջեւ։

4. 1932 թուականի լրացուցիչ համաձայնագրերը

Սահմաններու անվտանգութեան մասին համաձայնագիր

Ստորագրուեցաւ համաձայնագիր մը, որուն նպատակն էր ապահովել՝

• համագործակցութիւն ապստամբներու դէմ պայքարին մէջ,
  
• զինուած խումբերու դէմ պայքար,
  
• սահմանային շրջաններու կայունացում։
  

Բարեկամութեան եւ չեզոքութեան պայմանագիր

Միւս պայմանագիրը ամրապնդեց դիւանագիտական յարաբերութիւնները՝ հաստատելով՝

• փոխադարձ չեզոքութիւն,
  
• քաղաքական եւ տնտեսական համագործակցութիւն,
  
• ներքին գործերուն չմիջամտելու սկզբունք։
  

Այս համաձայնութիւնները կը վկայէին տարածաշրջանային անվտանգութեան համակարգ ստեղծելու ընդհանուր ցանկութեան մասին։

5. Սահմանի վերջնական սահմանազատումը

Պայմանագրի ստորագրումէն ետք թուրք–իրանական համատեղ յանձնաժողովը իրականացուց՝

• սահմանի ճշգրիտ քարտէզագրում,
  
• սահմանային սիւներու տեղադրում։
  

Յետագայ տարիներուն կատարուեցան նաեւ տեխնիկական ճշգրտումներ, յատկապէս 1937 թուականին, որոշ քարտէզագրական սխալներ ուղղելու համար։

Այս գործընթացէն ձեւաւորուած թուրք–իրանական սահմանը մեծ մասամբ անփոփոխ մնացած է մինչեւ այսօր։

6. Աշխարհաքաղաքական հետեւանքները

6.1 Թուրք–իրանական սահմանի կայունացում

1932 թուականի պայմանագիրը վերջ տուաւ երկու երկիրներու միջեւ քանի մը դար շարունակուող տարածքային վէճերուն եւ հաստատեց միջազգային մակարդակով ճանչցուած ու համեմատաբար կայուն սահման։

6.2 Երկկողմ յարաբերութիւններու ամրապնդում

Համաձայնագիրը ճանապարհ բացաւ Անգարայի եւ Թեհրանի քաղաքական մերձեցման համար։

Այս համագործակցութիւնը հասաւ իր գագաթնակէտին 1937 թուականի Սաադաբադի պակտով, որը չյարձակման պայմանագիր էր հետեւեալ երկիրներու միջեւ՝

• Թուրքիա
  
• Իրան
  
• Իրաք
  
• Աֆղանստան
  

Պակտին նպատակն էր ապահովել Մերձաւոր Արեւելքի կայունութիւնը եւ անվտանգութիւնը։

6.3 Ազդեցութիւնը քրտական և հայկական հարցին վրայ

Պայմանագիրը նաեւ հնարաւորութիւն տուաւ երկու պետութիւններուն համագործակցելու սահման անցնող քրտական շարժումներու դէմ։ Նոր սահմանը աւելի դժուար դարձուց սահմանային տարածքներու օգտագործումը ապստամբութիւններու համար։

Եզրակացութիւն

1932 թուականի Թեհրանի պայմանագիրը կարեւոր հանգրուան է թուրք–իրանական յարաբերութիւններու պատմութեան մէջ։ Սահմանելով երկու երկիրներու միջեւ վերջնական սահմանը եւ ստեղծելով քաղաքական ու անվտանգային համագործակցութեան շրջանակ՝ ան նպաստեց կայունութեան հաստատման այն տարածաշրջանին մէջ, որ երկար ժամանակ նշանաւորուած էր կայսրութիւններու մրցակցութեամբ եւ ապստամբական շարժումներով։

Թէեւ տարածքային փոփոխութիւնները համեմատաբար փոքր էին, պայմանագիրը ունեցաւ երկարատեւ ռազմավարական նշանակութիւն, քանի որ անով ձեւաւորուած սահմանը մինչեւ այսօր կը մնայ Մերձաւոր Արեւելքի ամենահին կայուն սահմաններէն մէկը։

Նախագահ Ուիլսընի արբիտրաժային վճռով սահմանուած պաշտօնական սահմանը այս փոփոխութենէն չի տուժած․ ըստ էութեան, իրաւաբանօրէն Արեւմտեան Հայաստանը ձեռք բերած է Իրանի տարածքի հիւսիսային մասը։

Փոխանակման մանրամասները

Ի՞նչ զիջեց Թուրքիան

• 204.8 քմ² տարածք Կոտուրի շրջանին մէջ (Վանի նահանգ, Արևմտեան Հայաստանի սահմաններէն դուրս)
  
• տարածք Բաջիրգէի մօտ
  

Ի՞նչ զիջեց Իրանը

• Արարատ լեռան լանջերը
  
• Կարասու գետի երկայնքով նեղ միջանցք (153.6 քմ²)
  

Հեղինակ՝ Արմենակ Աբրահամեան