Ֆրանսական Հանրապետութեան Պաշտօնական Տեղեկագիր, Շաբաթ, 15 Սեպտեմբեր 1928 թուական։
1928 թուականի 15 Օգոստոսի հրամանագրով, նկատի ունենալով Պատուոյ Լէգէոնի շքանշանի խորհուրդին յայտարարութիւնը, ըստ որուն՝ սոյն հրամանագրով կատարուած պարգեւատրումները կը համապատասխանեն գործող օրէնքներուն, հրամանագրերուն եւ կանոնակարգերուն, Զինուորական Մետալը յետմահու շնորհուած է ստորեւ նշուած զինուորներուն (տե՛ս «Պաշտօնական Տեղեկագիր»)։
6-րդ Ալժիրցի Հրաձիգներու Գունդ
6-րդ Ալժիրցի Հրաձիգներու Գունդի գնդային տարբերանշանը
138 զինծառայողներ, որոնք սպաննուած են հակառակորդին կողմէ կամ իրենց մարտական դիրքերուն մէջ՝ 1920 թուականի Յունուարէն մինչեւ Օգոստոս ամիսները, հետեւեալ վայրերուն մէջ՝ Այն-Թապ, Ուրֆա, Տարսուս, Պոզանթի, Մերսին, Պալերամլը, Ատանա, Շայիր-Կոտին, Էլիս-Օլուք, Տողլար, Մարաշ, Շայիթ-Կետիք, Քատիր-Քան, Թոփրաք-Քալէ, Անտիոք, Ֆատէուլ, Էրթչել, Մերտճին, Ճիհան, Յակա-Քենիլ, Պազայիկ, Չերքիթ, Արապլար, Քարա-Իսսալու, Չերքիկ, Ենիճէ, Պազարճիհ, Կիլիկիոյ մէջ, ինչպէս նաեւ Փաշա, Եշելի, Պաալպէք, Մերճ-Այուն՝ Սուրիոյ մէջ։
Ֆրանսացի զինծառայող մը՝ Լեւանտի գաղութային զինուորական բուժակներու ինքնավար ստորաբաժանումէն, սպաննուած է Սուրիոյ Դամասկոս քաղաքին մէջ։
1919 թուականի Հոկտեմբեր – 1921 թուականի Դեկտեմբեր
Լեւանտ–Կիլիկիա արշաւանք
18-րդ Ալժիրցի Հրաձիգներու Գունդը ստեղծուած է 1919 թուականի 1 Յուլիսին, Հունգարիոյ մէջ՝ Պուտափեշտի մօտ, 6-րդ Ալժիրցի Հրաձիգներու Գունդի այն գումարտակներուն հիման վրայ, որոնք Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի ընթացքին կռուած էին Ֆրանսայի մէջ՝ 3-րդ Խառն Զուաւներու եւ Հրաձիգներու Գունդի կազմին մէջ։ Այդ գունդը կազմաւորուած էր 1915 թուականի Յունիսին եւ 1918 թուականի Մայիսին դարձած էր 6-րդ Երթային Ալժիրցի Հրաձիգներու Գունդը։
Մարմարայի ծովը հատելէ, Տարտանելի նեղուցէն անցնելէ եւ Փոքր Ասիան (Հայաստանը) շրջանցելէ ետք, գունդը 1919 թուականի 27 Հոկտեմբերէն սկսեալ կը հասնի Կիլիկիոյ ափին գտնուող Մերսինի նաւահանգիստը՝ Փոքր Ասիոյ հարաւը, Սուրիոյ սահմանակից՝ Հայաստանի հարաւային շրջանին մէջ։
Այստեղ կը տեղադրուին վրանային ճամբարներ։
Դիւֆիէի ճամբարի Մարաբու վրանները, Մերսին, 1919 թուական։
18-րդ Ալժիրցի Հրաձիգներու Գունդը, որ կցուած էր 156-րդ Հետեւակային Դիւիզիային՝ Կիլիկիոյ Դիւիզիային, զօրավար Դիւֆիէի հրամանատարութեամբ, առաջին ստորաբաժանումներէն մէկն էր, որ ափ իջաւ եւ միացաւ արդէն Գնդապետ տը Փիեպափի հրամանատարութեան տակ տեղակայուած զօրամասերուն։
Ֆրանսան Կիլիկիոյ մէջ ներգրաւուած էր մասնաւորաբար 1916 թուականին կնքուած դաշնակցային համաձայնութիւններու հետեւանքով։ Մէկ կողմէ՝ Ֆրանսայի եւ Մեծն Բրիտանիոյ միջեւ կնքուած Սայքս–Փիքոյի համաձայնագրերով, որոնք կը նախատեսէին Օսմանեան կայսրութեան՝ պատերազմի աւարտէն ետք ազդեցութեան գօտիներու բաժանումը, իսկ միւս կողմէ՝ հայերուն հետ ձեռք բերուած համաձայնութիւններու հիման վրայ՝ Ֆրանսական բանակի հովանիին ներքոյ հայկական ուժ ստեղծելու նպատակով։
Ֆրանսական առաջին զօրքերու ափահանումը տեղի ունեցաւ 1918 թուականի Նոյեմբերին՝ Մերսինի մէջ։ Մօտ 15 000 զինծառայողներէ բաղկացած այս ուժին հիմնական մասը կը կազմէին Հայկական Լէգէոնի կամաւորները՝ 150 ֆրանսացի սպաներու ուղեկցութեամբ։
Այս զօրախումբին առաջին նպատակներն էին գրաւել նաւահանգիստները եւ կազմալուծել օսմանեան վարչակարգը։ Տարսուսը գրաւուեցաւ շրջակայ տարածքներուն անվտանգութիւնը ապահովելու եւ Ատանայի մէջ շտապ ստեղծելու նախապատրաստական նպատակով։
1918 թուականի Նոյեմբերի վերջին Կիլիկիան ազատագրուեցաւ։
Այնուհետեւ ֆրանսական զօրքերը գրաւեցին Կիլիկիոյ Այնթապի, Մարաշի եւ Ուրֆայի օսմանեան նահանգները, որոնք 1919 թուականի վերջին բրիտանական զօրքերուն կողմէ փոխանցուեցան Ֆրանսային։ Գրաւման գօտիին արեւելքը գտնուող Մարտին քաղաքը կարճ ժամանակով գրաւուեցաւ 1919 թուականի Նոյեմբերին։
1917 եւ 1918 թուականներուն Զօրավար Ալենպիի բրիտանական զօրքերը, որոնց հետ կը գործէին Արաբիոյ Լոուրենսը եւ անոր արաբ կամաւորները, ինչպէս նաեւ Գնդապետ տը Փիեպափի հրամանատարութեամբ գործող ֆրանսական զօրախումբը, օսմանցիներէն՝ Ֆրանսայի դաշնակիցներէն, գրաւեցին Սուրիան։ 1917 թուականի Դեկտեմբերին գրաւուեցան Կազան եւ Երուսաղէմը, իսկ 1918 թուականի Հոկտեմբերին՝ Դամասկոսը։
1918 թուականի 30 Հոկտեմբերի Մուտրոսի զինադադարէն ետք դաշնակից ուժերը գրաւեցին ափամերձ շրջանը, մինչդեռ Էմիր Ֆէյսալը արաբական վարչութիւն հաստատեց Դամասկոսի, Հալէպի, Հոմսի եւ Համայի մէջ։
1919 թուականի Հոկտեմբերին Զօրավար Կուրոն նշանակուեցաւ Ֆրանսական Հանրապետութեան Գերագոյն Յանձնակատար եւ Սուրիա–Կիլիկիոյ գլխաւոր հրամանատար։ Ֆրանսացիները պէտք էր փոխարինէին բրիտանացիները Սայքս–Փիքոյի համաձայնագրերով Ֆրանսային յատկացուած գօտիին մէջ եւ նախապատրաստէին ապագայ մանտաթի իրականացումը, որ Ֆրանսային պիտի վստահուէր Սուրիոյ եւ Լիբանանի նկատմամբ՝ 1920 թուականի Ապրիլին Սան Ռեմոյի համաժողովին ընթացքին։
Կիլիկիոյ արշաւանքը՝ հետպատերազմեան առաջին արշաւանքը, իրականացուեցաւ չափազանց փոքրաթիւ զօրքերով եւ ամբողջովին անբաւարար նիւթական միջոցներով։
Չնայած կրած զոհողութիւններուն՝ արշաւանքին արդիւնքները Ֆրանսային չմնացին, որովհետեւ միջազգային համաձայնութիւններու հիման վրայ այս նահանգը 1921 թուականի Հոկտեմբերին Անկարայի համաձայնագրով փոխանցուեցաւ Թուրքիոյ։ Անկարայի հին անուանումն էր Անգորա։
Մերսինի մէջ ափահանումը եւ Կիլիկիոյ մէջ տեղակայումը
1919 թուականի Հոկտեմբեր – Դեկտեմբեր
1919 թուականի 27 Հոկտեմբերին «Ցար Ֆերտինանտ» շոգենաւը առաջինը խարիսխ նետեց Մերսինի նաւահանգիստին մէջ՝ Կիլիկիոյ ափէն երկու մղոն հեռաւորութեան վրայ։
Երեկոյեան զօրքերը ափ փոխադրուեցան, իսկ 30 Հոկտեմբերին, երբ գունդին մնացեալ մասն ալ ափ իջաւ, երեք գումարտակները տեղակայուեցան ժամանակաւոր ճամբարներու մէջ.
- գունդին շտաբը եւ երկու գումարտակները՝ Տարսուսի մէջ,
- մէկ գումարտակը՝ Ատանայի մէջ,
- մէկ վաշտը՝ Մերսինի մէջ՝ որպէս յենակէտային վաշտ։
Ափ իջած առաջին գումարտակը պէտք էր շարժէր դէպի Ատանա՝ մէկ վաշտ Մերսինի մէջ ձգելով։
Հրամանները Պէյրութէն հաստատուած էին Զօրավար Դիւֆիէի կողմէ։
18-րդ RTA-ի պատերազմի օրագիրը (JMO), SHD 34N275։
Դիւիզիային պատասխանատուութեան տակ գտնուող հատուածը կը ներառէր ամբողջ Կիլիկիան, «Արեւելեան տարածքները»՝ Ամանի արեւելքը գտնուող այն շրջանը, որ գրաւուած էր բրիտանական զօրքերու հեռանալէն ետք, մինչեւ Ուրֆա եւ Ալեքսանտրէթի սանճաք։
Գունդը արագօրէն տեղակայուեցաւ իր ընդարձակ գրաւման գօտիին մէջ՝ հայերուն կողքին։
18-րդ RTA-ն Հայկական Լէգէոնին հետ միասին կը կազմէր 156-րդ Դիւիզիայի 311-րդ Պրիկատը, որուն հրամանատարական կեդրոնը կը գտնուէր Պէյրութի մէջ։
Ան պէտք էր ամրապնդէր Կիլիկիոյ կայազօրները՝ Ատանայէն մինչեւ Եփրատի շրջանը՝ անցնելով Տարսուսէն, Այն-Թապէն եւ Ուրֆայէն։
Զօրավար Կուրոն Պէյրութ ժամանեց 21 Նոյեմբերին, իսկ Զօրավար Դիւֆիէն՝ Մերսին՝ 2 Դեկտեմբերին։
Հրաձիգները սովորաբար կը գտնուէին գունդին կեդրոնական հատուածէն որոշ հեռաւորութեան վրայ՝ մեկուսացած գիւղաքաղաքներու մէջ։
1919 թուականի Դեկտեմբերին բրիտանական զօրքերու փոխարինումը աւարտեցաւ։
Դեկտեմբեր ամսուան վերջին գունդին տեղակայումը հետեւեալն էր.
- Այն-Թապ՝ գնդապետ, C.H.R., 1-ին, 9-րդ, 11-րդ վաշտեր եւ C.M.3,
- Պոզանթի՝ 2-րդ վաշտ,
- Օսմանիյէ՝ 3-րդ վաշտ եւ C.M.1,
- Մարաշ՝ 10-րդ վաշտ,
- Ճարապլուս՝ 5-րդ վաշտ եւ C.M.2,
- Ուրֆա՝ 6-րդ եւ 7-րդ վաշտեր։
Հայկական Լէգէոն
Հայկական Լէգէոնը ստեղծուած է 1917–1918 թուականներուն՝ Օտարերկրեայ Լէգէոնի հայկական վաշտերու հիման վրայ (2-րդ RMLE վաշտ), ինչպէս նաեւ տարբեր բանակներէ՝ ԱՄՆ-էն, Ռուսաստանէն, Յունաստանէն եւ այլ երկիրներէ հայկական ծագում ունեցող կամաւորներու ներգրաւմամբ։
Հայկական Լէգէոնի արշաւանքները կը ներառէին Պաղեստինը, Իսրայէլը, Սուրիան, Իրաքը, Փոքր Հայաստանը (Կիլիկիա, Կիլիկիոյ նախկին թագաւորութիւն) եւ այլ վայրեր։
Ուսումնական կեդրոնները կը գտնուէին Կիպրոսի եւ Եգիպտոսի մէջ։
Հայկական Լէգէոնը լուծարուեցաւ 1921 թուականին։
Այնուհետեւ Հայկական Լէգէոնի լէգէոնականները ծառայութեան անցան Օտարերկրեայ Լէգէոնին մէջ եւ մասնակցեցան Արեւելքի հետագայ բոլոր արշաւանքներուն։
Ատանա–Մերսին ճանապարհի եւ երկաթուղիի մաքրումը
1920 թուականի 27–28 Յունուար
Կիլիկիան, որ ժամանակաւորապէս կը գտնուէր Ֆրանսայի պաշտպանութեան ներքոյ, շուտով սկսաւ անհանգստութեան մատնուիլ Մուսթաֆա Քեմալի թուրք ազգայնականներու ապստամբական շարժումին հետեւանքով։
Կիլիկիոյ արշաւանքի ընթացքին ֆրանսական յենակէտերն ու զօրասիւները շարունակաբար ենթարկուեցան յարձակումներու՝ թիւով գերազանց եւ լաւ զինուած ուժերու կողմէ, մինչդեռ ֆրանսական զօրքերը փոքրաթիւ էին, իսկ նիւթական միջոցները՝ անբաւարար։
18-րդ RTA-ի մէկ գումարտակ կցուեցաւ Կարսիի զօրասիւին՝ 21-րդ RTA-ի մէկ գումարտակ, 17-րդ RTS-ի մէկ գումարտակ, 412-րդ RI-ի մէկ գումարտակ եւ այլն։
Պատերազմական օրագրին մէջ այս մասին որեւէ նշում չկայ։
Զօրասիւնը 27 Յունուարին Ատանայէն դէպի արեւմուտք մեկնեցաւ եւ Ենիճէի մէջ մարտի բռնուեցաւ։
28-ին գրաւուեցան Թաքֆուր եւ Համուն-Քուլփրի գիւղերը, եւ ճանապարհն ու երկաթուղին բացուեցան։
Զօրասիւնը շարունակեց իր շարժումը դէպի Տարսուս։
Զօրասիւնը ունեցաւ 24 սպաննուած եւ 63 վիրաւոր, իսկ թուրքերը՝ 300 սպաննուած, 250 գերի եւ 700 հրացան։
Մարաշի դէպքը
1920 թուականի Յունուար – Փետրուար
1919 թուականի 1 Նոյեմբերին ֆրանսացիներուն կողմէ Մարաշի (Maraş) գրաւումէն անմիջապէս ետք քաղաքի թուրք բնակչութեան մեծամասնութիւնը ելաւ ֆրանսա-հայկական գրաւման ուժերուն դէմ։
1920 թուականի Յունուարին թուրք բնակչութեան մէկ հատուածը պաշարեց հայկական թաղամասը։
Ֆրանսական փոքրաթիւ կայազօրը՝ հրամանատար տը Օրտոնի ղեկավարութեամբ, չկարենալով կարգուկանոնը վերականգնել, ապաստանեցաւ միջնաբերդին մէջ։
Զօրավար Դիւֆիէն ուղարկեց Թիպոյի եւ Մարտիի (18-րդ RTA) եւ Կորնըլուի (17-րդ RTS) ջոկատները, որոնք պէտք էր ճեղքէին շրջափակումը եւ ճանապարհ բանային։ Անոնք քանի մը մարդ կորսնցուցին։
18 Յունուարին այդ ուժերը քաղաքին մէջ միացան՝ Այն-Թապէն ժամանած Զօրավար Քերեթի հրամանատարութեան ներքոյ։
Քսաներկու օր տեւած քաղաքային մարտերէն ետք՝ 1920 թուականի 11 Փետրուարին, ֆրանսական գրաւման զօրքերը ստիպուեցան լքել Մարաշը։ Անոնց հետեւեցաւ քաղաքի հայկական համայնքը՝ թուրք յեղափոխականներու շարունակական յարձակումներուն ներքոյ։
Նահանջը՝ ձնաբքերու եւ -20°C ցուրտի պայմաններուն մէջ, չափազանց ծանր էր։
Բացի 700 սպաննուածներէն եւ վիրաւորներէն, հիւանդներուն թիւը եւս շատ մեծ էր, իսկ հրաձիգները ծանր կորուստներ կրեցին ոտքերու ցրտահարութիւններու պատճառով։
1920 թուականի Մարտին 18-րդ RTA-ի III գումարտակը փոխարինուեցաւ 7-րդ RTA-ի XI գումարտակով, որ դարձաւ 18-րդ RTA-ի III գումարտակը։
«Մարաշի դէպքը», որ աւարտեցաւ ֆրանսական զօրքերու նահանջով, տարածեց անկարգութիւնները։
Յաջորդ ամիսները նշանաւորուեցան բազմաթիւ մարտերով։
Քանի մը յենակէտեր պահող ֆրանսական ստորաբաժանումները շատ յաճախ կը յայտնուէին շրջափակման մէջ։
Անընդհատ անհրաժեշտ էր օգնութեան զօրասիւներ ուղարկել։
Ուրֆայի պաշարումը
1920 թուականի 9 Փետրուար – 11 Ապրիլ
475 զինծառայողներէ բաղկացած կայազօրը, որուն մաս կը կազմէին 18-րդ RTA-ի 6-րդ եւ 7-րդ վաշտերը եւ թիւ 2 գնդացրային վաշտի երկու դասակները, երկու ամիս շարունակ պաշարուած էր՝ ունենալով մէկ ամսուան սննդամթերքի պաշար։
10 Ապրիլին Ուրֆայի կայազօրը, որ լիովին ուժասպառ եղած էր եւ բաւարար սնունդ չունէր, նուազած էր մինչեւ 460 հոգի։ Ան թնդանօթ չունէր, շրջապատուած էր 4 000 թուրք, քիւրտ եւ այլ զինեալներով եւ կ՚ենթարկուէր հրետակոծութեան։
Այլեւս հնարաւոր չէր իրականացնել հայկական բնակչութեան եւ օտարերկրեայ առաքելութիւններու պաշտպանութեան առաքելութիւնը։
10 Ապրիլին 18-րդ RTA-ի հրամանատար Հաուգէրը տեղացի թուրք պատուիրակէ մը ստացաւ երաշխիք, որ նահանջի ընթացքին կայազօրը յարձակման պիտի չենթարկուէր։
Վիրաւորներէն քանի մը հոգի պէտք էր ձգուէին Ամերիկեան Կարմիր Խաչի խնամքին։
11 Ապրիլին, Ուրֆայէն դուրս գալէն ընդամէնը քանի մը ժամ ետք, Զօրասիւնը յարձակման ենթարկուեցաւ Ֆերիս փաշայի կիրճին մէջ։
Զինուորները, ներառեալ վիրաւորները, կոտորուեցան։
Միայն քանի մը մեկուսացած զինծառայողներու յաջողուեցաւ հասնիլ Արապ-Փունար։
Կային ընդամէնը 31 վերապրողներ։
Կորուստները կազմեցին 11 սպայ եւ 300 զինուոր։
II գումարտակը, որ Ուրֆայի մէջ կորսնցուցած էր երկու վաշտ, լուծարուեցաւ։
18-րդ RTA-ի III գումարտակը դարձաւ II գումարտակ, իսկ գունդին կազմը համալրուեցաւ 6-րդ RTA-ի II գումարտակով, որ դարձաւ 18-րդ RTA-ի III գումարտակը։
Պիւզանդիայի պաշարումը
1920 թուականի 11 Ապրիլ – 25 Մայիս
Պիւզանդիայի կայազօրը, որ կը գտնուէր Կիլիկիոյ արեւելեան դարպասին մօտ՝ Տաւրոսի լեռներուն մէջ, Մերսինէն 80 քմ հիւսիս, նոյնպէս պաշարուեցաւ 1920 թուականի Ապրիլ–Մայիս ամիսներուն։
18-րդ RTA-ի մէկ վաշտ, որ ներառուած էր 412-րդ RI-ի II գումարտակին մէջ, ոչնչացուեցաւ։
Այս դէպքը եւս մէկ անգամ ընդգծեց հետպատերազմեան այս առաջին արշաւանքի ընթացքին ֆրանսական զօրքերու շատ փոքրաթիւ ըլլալը եւ նիւթական միջոցներու անբաւարարութիւնը։
1920 թուականի Մայիսին կնքուեցաւ առաջին ընդհանուր զինադադարը։
Սակայն Յուլիսէն սկսեալ, նոյնիսկ երբ մարտական գործողութիւններն այլեւս չէին շարունակուեր, Քեմալի զօրքերը պաշարեցին ֆրանսական արշաւախումբը։
Մերսին, Տարսուս, Ատանա եւ Օսմանիյէ շրջապատուեցան մեծաթիւ եւ լաւ զինուած ուժերով, իսկ Ատանա–Մերսին երկաթուղին կտրուեցաւ։
Այն-Թապի շուրջ պայքարը շարունակուեցաւ՝ առանց վերջնական լուծումի։
23 Յուլիսին, անտանելի շոգի պայմաններուն մէջ, Կարսիի Զօրասիւնը Ենիճէի մէջ փախուստի մատնեց քեմալականները՝ այն վայրին մէջ, ուր գլխաւոր երկաթուղային գիծը դէպի Պոզանթի եւ Գոնիա կը ճիւղաւորուէր դէպի Մերսին։
1920 թուականի Յուլիսին գունդը դարձաւ 18-րդ Բնիկ Հրաձիգներու Գունդը։
Թուրք ապստամբները ստիպեցին ֆրանսացիները աստիճանաբար նահանջել՝ քաղաք առ քաղաք։
Կիլիկիոյ արշաւանքին վերջ տալու նպատակով 1921 թուականի 11 Մարտին Լոնտոնի մէջ ստորագրուեցաւ առաջին ֆրանսա-թրքական համաձայնագիրը, իսկ երկրորդը՝ 1921 թուականի 20 Հոկտեմբերին՝ Անգորայի մէջ (Անկարայի նախկին անուանումը)։
Այդ ժամանակ որոշուեցաւ Լեւանտի բնիկ զինծառայողներու ծառայութեան ժամկէտը երկու տարուան հասցնել։
Այս որոշման մասին գունդին յայտարարուեցաւ 1921 թուականի 20 Սեպտեմբերին։ Պատերազմի օրագրին համաձայն՝ հրաձիգները լուրը ընդունեցին հրաժարականով եւ հաշտուած վերաբերմունքով։
Անգորայի մէջ ստորագրուած ֆրանսա-թրքական համաձայնագիրը գունդին մէջ ընթերցուեցաւ 1921 թուականի 4 Նոյեմբերին։
Լեւանտի 1-ին Դիւիզիան պէտք էր լուծարուէր Դեկտեմբերին, իսկ 18-րդ RTA-ն վերադարձուէր Ֆրանսա։
Նոյն օրը II գումարտակը լուծարուեցաւ, իսկ անոր զինծառայողները բաշխուեցան I եւ III գումարտակներուն միջեւ։
8 Նոյեմբերին II Քնալ-Դըմարսի գումարտակը անցաւ 19-րդ RTA-ի կազմին։
Բանակի հրամանով պարգեւատրումներ
III գումարտակ
1920 թուականի 20 Հոկտեմբերի հրաման
«Էլիթար գումարտակը, իր հրամանատար՝ գումարտակի հրամանատար Քնալ-Դըմարսի օրինակով, ամբողջ զօրասիւնի գործողութեան ընթացքին ցուցաբերած է տոկունութեան, քաջութեան եւ մարտական ոգիի բարձրագոյն յատկանիշներ։
Մասնաւորաբար, 28 Յուլիսին Ենիճէի ճակատամարտին, մերձամարտէ մը ետք, որուն ընթացքին անոր որոշ ստորաբաժանումներ տասն անգամ սուիններով յարձակում գործած են, ան ծանր պայքարով գրաւած է հակառակորդին դիրքը՝ մարտադաշտին վրայ ձգելով 400 հակառակորդի դիակ, գերեվարելով 250 զինծառայող, գրաւելով 4 գնդացիր եւ աւելի քան 600 հրացան»։
18-րդ RTA-ի 2/6 գումարտակ
1921 թուականի 19 Փետրուարի թիւ 59 Ընդհանուր հրաման
«18-րդ RTA-ի 2/6 գումարտակը՝ հրամանատար Պոյքլերի ղեկավարութեամբ, Զօրավար Կիւպոյի զօրասիւնին կազմին մէջ մասնակցած է Կիլիկիոյ գործողութիւններուն։
Գումարտակը, որ հիանալի պատրաստուած էր եւ մեծ ոգեւորութեամբ կը գործէր, մասնաւորապէս աչքի ինկաւ 3 Նոյեմբերին [1920 թ.]։
Այդ օրը, գտնուելով զօրասիւնին յառաջապահին մէջ, ան բացառիկ համարձակ գործողութեամբ մը ստիպեց անցնիլ Քեսմէ Պուրնուի գետանցքը (Ճիհան գետին վրայ)՝ հակառակորդին շատ ուժեղ կրակին տակ։
Իր քաջութեան շնորհիւ գրաւեց գետին աջ ափին վրայ գերիշխող բարձունքները եւ ապահովեց զօրասիւնին անցքը»։
Նշում. 1920 թուականի 3 Նոյեմբերի դրութեամբ 2/6-րդ RTA-ն տակաւին 18-րդ RTA-ի մաս չէր կազմեր։ Ան գունդին միացաւ եւ III գումարտակը դարձաւ միայն 6 Նոյեմբերին՝ համաձայն գունդին պատերազմի օրագրին.
«Պոյքլերի գումարտակը երկաթուղիով Օսմանիյէէն կը ժամանէ եւ 7-ին կը փոխարինէ Քնալ-Դըմարսի գումարտակը հիւսիս-արեւմտեան հատուածին մէջ»։
2-րդ վաշտ
1920 թուականի Դեկտեմբեր ամսուան հրաման
«Հիանալի ստորաբաժանում մը, որ Կապիտան Պերթրանի հրամանատարութեամբ երկու ամիս Պոզանթիի մէջ դիմադրած եւ ետ մղած է հրետանիով եւ զգալիօրէն գերազանց թիւով ուժերով զինուած հակառակորդին շարունակական յարձակումները։
Պահպանելով իրեն վստահուած պաշտպանութեան հիւսիսային ճակատին ամբողջականութիւնը՝ ան բարձրագոյն մակարդակով ցուցաբերած է հրաձիգներու ստորաբաժանումներուն փառաւոր աւանդոյթները՝ մասնակցելով բազմաթիւ հակայարձակումներու եւ իրականացնելով բազմաթիւ յաղթական ելքեր, որոնք ստիպած են հակառակորդին թուլացնել իր շրջափակումը»։
Լեւանտի 1-ին Դիւիզիան բանակի հրամանով պարգեւատրուեցաւ 1921 թուականի 18 Դեկտեմբերին։
156-րդ Հետեւակային Դիւիզիա / Կիլիկիոյ Դիւիզիա / Լեւանտի 1-ին Դիւիզիա
Հրամանատար՝ Զօրավար Դիւֆիէ
Շտաբ՝ Ատանա
1-ին Պրիկատ
Զօրավար Պորտօ
- 17-րդ RTA
- 17-րդ RTS, ապա՝ 14-րդ RTS՝ 12.06.1920-էն սկսեալ
2-րդ Պրիկատ
Զօրավար Մարց
- 18-րդ RTA
- 412-րդ RI
Հեծելազօր
- Լեւանտի 2-րդ Հեծելազօրային Գունդ
Հրետանի
- Թունիսի 274-րդ Հրետանային Գունդ՝ երեք 75 մմ-անոց խումբերով
- Դիւիզիոնային հրետանային պարկ (P.A.D.1)
Ինժեներական զօրքեր
- Սակրաւոր-ականազերծողներու 33-րդ գումարտակի 52-րդ վաշտ
Կապ
- 43-րդ գումարտակի ST/52 վաշտի հեռագրողներու ջոկատ
Ռազմական օդուժ
- Դիտարկման օդուժի 35-րդ Գունդի 56-րդ եւ 458-րդ օդանաւային ջոկատներ
Փոխադրամիջոցներ
- Փոխադրական անձնակազմի 4-րդ եւ 5-րդ ջոկատներ
Ծառայութիւններ
- 135-րդ Ինքնաշարժային Փոխադրամիջոցներու զօրաջոկատ
- T.M. 1319 բաժին
- 905-րդ Բեռնատար-Ֆուրկոններու բաժին
- C.O.A.-ի 33-րդ բաժին
- Գաղութային Ռազմական Բուժակներու 33-րդ բաժին
- 5/L Շտապօգնութեան ստորաբաժանում
- 35-րդ T.E.M.
- 9-րդ B.D.1
- 135-րդ T.E.M.
- առողջապահական 42-րդ բաժին
Եւս երեք դիւիզիաներ՝ Լեւանտի 2-րդ, 3-րդ եւ 4-րդ դիւիզիաները, կազմաւորուեցան 1920 թուականի սկիզբը՝ գլխաւորաբար ալճերիացի եւ սենեկալցի հրաձիգներու գունդերէ։
Աղբիւր՝ Ֆրանսայի ցամաքային զօրքերու Պատմական ծառայութիւն – Վենսէն
Գունդը 1921 թուականի Դեկտեմբերին Ատանայի կայարանէն գնացքով մեկնեցաւ դէպի Ալեքսանտրէթ, որպէսզի այնտեղէն նաւով վերադառնայ Ֆրանսա։
«Բատավիա» նաւը Յունուար 5-ին մեկնեցաւ Պէյրութէն, Յունուար 6-ին հասաւ այնտեղ, իսկ Յունուար 8-ին մեկնեցաւ դէպի Մարսէյ։
Մարսէյ հասաւ Յունուար 17-ին։
Այնուհետեւ զօրքերը շարժեցան դէպի Մեց։
Փոխգնդապետ Օգիւստէն-Փոլ Փարֆէ
Օգիւստէն-Փոլ Փարֆէն (ծնած՝ 1873 թ.), որ Լեւանտի բանակի Գլխաւոր շտապի պետի տեղակալն էր, 1921 թուականի Մայիսին ստանձնեց 18-րդ RTA-ի հրամանատարութիւնը, իսկ 1922 թուականի Յուլիսին՝ 5-րդ RTA-ի հրամանատարութիւնը։
Արեւմտեան Հայաստանի Պաշտպանութեան եւ Ազգային Անվտանգութեան նախարարութիւն
Արմենակ Աբրահամեան յարգանքի տուրք մատուցեց Կիլիկիոյ ազատագրման համար 1920-ին զոհուած 138 ալճերիացի հրաձիգներուն
Արեւմտեան Հայաստանի Ազգային խորհուրդի նախագահ Արմենակ Աբրահամեան 2019 թուականի Ապրիլ 20-ին՝ Շաբաթ օր, Մարսէյի մէջ ներկայ գտնուեցաւ UDMF-ի նախագահ Նակիպ Ազերկիի հրաւէրով։
Անոր կ՚ընկերակցէին Պասամ Թահան եւ Վրէժ Արմենակ Աբրահամեան, երկուքն ալ՝ Արեւմտեան Հայաստանի պատգամաւորներ։
Արմենակ Աբրահամեանի գլխաւորած պատուիրակութիւնը որոշեց UDMF-ի նախագահին պաշտօնապէս յանձնել 6-րդ ալճերիացի հրաձիգներու գունդի պատմութիւնը, ինչպէս նաեւ 138 հրաձիգներու ցանկը, որոնք 1920-ին Կիլիկիոյ ազատագրման համար զոհուած էին մարտադաշտին մէջ։
Արմենակ Աբրահամեանի ելոյթը առիթ տուաւ հանդիպման մասնակիցներուն յարգանքի տուրք մատուցելու այդ մարտիկներու յիշատակին եւ Հայերու ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակի ազգային օրուան նախօրեակին յիշեցնելու Արիստիտ Պրիանի Ֆրանսայի կառավարութեան ստանձնած, ապա հրաժարած պարտաւորութիւնը՝ Կիլիկիոյ խաղաղ բնակչութեան նկատմամբ պաշտօնական մանդատատիրոջ եւ հովանաւոր պետութեան իր պարտականութիւններուն ծիրէն ներս՝ Սեւրի պայմանագրի ստորագրումէն ետք։
Նախագահ Արմենակ Աբրահամեան շնորհակալութեան նշանով Արեւմտեան Հայաստանի դրօշը յանձնեց նախագահ Ազերկիին։
Պասամ Թահան, ալճերիացի հրաձիգներու մասնակցութեան պատմութեան մէջ առաջին անգամ, առաջարկեց մէկ վայրկեան լռութեամբ յարգել անոնց նուիրումը, ապա հանդէս եկաւ եւրոպական հասարակութեան մէջ իսլամի պատմական սկզբունքներուն վերաբերեալ ելոյթով։