Կէտ 3․ Ուսումնասիրութիւն եւ կարծիք բնիկ ժողովուրդներու իրաւունքներուն վերաբերեալ՝ հակամարտութեան եւ յետհակամարտային իրավիճակներու մէջ
Սոյն յուշագիրը, որ 2026 թուականի Յունուար 31-ին, որպէս ներդրում բնիկ ժողովուրդներու պաշտպանութեան վերաբերեալ միջազգային քննարկումներուն, փոխանցուած է քարտուղարութեան, կ՚ուսումնասիրէ Արեւմտեան Հայաստանի եւ Արցախի բնիկ հայ ժողովուրդներուն վիճակը՝ մարդու իրաւունքներու, միջազգային մարդասիրական իրաւունքի, բնիկ ժողովուրդներու իրաւունքներու պաշտպանութեան եւ միջազգային յանցագործութիւններու կանխարգիլման բնագաւառներուն մէջ կիրառելի միջազգային իրաւունքի լոյսին տակ։
Վերլուծութիւնը կ՚ամփոփէ միջազգային իրաւունքի հնարաւոր խախտումներուն վերաբերող հիմնական պնդումները, մասնաւորապէս՝ բնակչութեան հարկադիր տեղահանութիւնները, մշակութային եւ կրօնական ժառանգութեան նկատմամբ ոտնձգութիւնները, գոյքի ոչնչացումը, մշակութային իրաւունքներու իրագործման սահմանափակումները, ինչպէս նաեւ տեղահանուած անձերու վերադարձը խոչընդոտող հանգամանքները։ Անիկա կ՚ուսումնասիրէ այդ իրավիճակները՝ կանխարգիլման, պաշտպանութեան, հետաքննութեան, հատուցման եւ չկրկնուելու երաշխիքներու ապահովման վերաբերեալ միջազգային պարտաւորութիւններու տեսանկիւնէն։
Ուսումնասիրութիւնը հիմնուած է միջազգային իրաւունքի հիմնական փաստաթուղթերուն վրայ, մասնաւորապէս՝ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան Կանոնադրութեան, Ցեղասպանութեան յանցագործութիւնը կանխարգիլելու եւ պատժելու մասին 1948 թուականի կոնվենցիայի, 1949 թուականի Ժընեւեան կոնվենցիաներուն եւ անոնց լրացուցիչ արձանագրութիւններուն, Զինուած հակամարտութեան պարագային մշակութային արժէքներու պաշտպանութեան մասին 1954 թուականի Հաագայի կոնվենցիային, Ռասայական խտրականութեան բոլոր ձեւերու վերացման մասին միջազգային կոնվենցիային, ինչպէս նաեւ Բնիկ ժողովուրդներու իրաւունքներուն մասին Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան հռչակագրին (UNDRIP) վրայ։
Փաստաթուղթը կը ներկայացնէ նաեւ շարք մը պատմական եւ իրաւական յղումներ, որոնք կը նկատուին կարեւոր հայկական հարցի վերլուծութեան համար, մասնաւորապէս՝ 1919 թուականի Յուլիս 7-ի Կոստանդնուպոլսոյ զինուորական դատարանի վճիռը, 1920 թուականի Օգոստոս 10-ի Սեւրի դաշնագիրի դրոյթները, 1920 թուականի Նոյեմբեր 22-ին Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու նախագահ Ուուտրօ Ուիլսընի կայացուցած իրաւարար վճիռը, ինչպէս նաեւ ցեղասպանութեան յանցագործութեան վերաբերեալ միջազգային իրաւական դոկտրինի զարգացումը՝ Ռաֆայէլ Լեմքինի աշխատութիւններուն ազդեցութեամբ։
Ուսումնասիրութիւնը կ՚անդրադառնայ նաեւ Արդարադատութեան միջազգային դատարանին, Միջազգային քրէական դատարանին եւ Մարդու իրաւունքներու եւրոպական դատարանին համապատասխան դատական փորձառութեան՝ ցեղասպանութեան կանխարգիլման պարտաւորութիւններուն, մշակութային ժառանգութեան պաշտպանութեան, տեղահանուած անձերու վերադարձի իրաւունքին եւ հիմնարար իրաւունքներու շարունակական խախտումներուն վերաբերեալ։
Վերջապէս, ուսումնասիրութիւնը կ՚ընդգծէ, որ գործող միջազգային մեխանիզմները կ՚առաջարկեն շարք մը կարելիութիւններ, մասնաւորապէս՝ դիմելու Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան յատուկ ընթացակարգերուն, համապատասխան պայմանագրային մարմիններուն, մշակութային ժառանգութեան պաշտպանութեան մեխանիզմներուն եւ, երբ առկայ են իրաւասութեան անհրաժեշտ պայմանները, նաեւ համապատասխան միջազգային դատական ատեաններուն։ Ան կ՚առաջարկէ ամրապնդել ենթադրեալ խախտումներու անկախ փաստաթղթաւորումը, պահպանել ապացոյցները, ապահովել մշակութային ժառանգութեան պաշտպանութիւնը, աջակցիլ տեղահանուած անձերու կամաւոր, անվտանգ եւ արժանապատիւ վերադարձին, ինչպէս նաեւ շարունակել միջազգային իրաւունքի եւ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան Կանոնադրութեան սկզբունքներուն վրայ հիմնուած երկխօսութիւնը։
Սոյն ուսումնասիրութիւնը կը ներկայացուի որպէս ներդրում բնիկ ժողովուրդներու պաշտպանութեան, մարդու իրաւունքներու ծանր խախտումներու կանխարգիլման, մշակութային ժառանգութեան պահպանութեան եւ միջազգային արդարադատութեան մեխանիզմներու ամրապնդման վերաբերեալ միջազգային քննարկումներուն՝ համաձայն խաղաղութեան, անվտանգութեան, մարդկային արժանապատուութեան եւ միջազգային իրաւունքի նկատմամբ յարգանքի բնագաւառին մէջ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան նպատակներուն։
Արմենակ Աբրահամեան
Արեւմտեան Հայաստանի Ազգային Խորհուրդի նախագահ
Արեւմտեան Հայաստանի Հայերու Ժողով