Գաւառներու բարեփոխումներէն՝ Սեւր, ապա՝ 1920–1923 թուականներու հրաժարում

Պատմական, դիւանագիտական եւ իրաւական ուսումնասիրութիւն

I. Կարեւոր յստակեցում․ Պօղոս Նուպար «Արեւմտեան Հայաստանի» ծրագիրին նախաձեռնողը չէ

Քաղաքական նախագիծը, որուն Պօղոս Նուպար նուիրեց իր գործունէութիւնը, չէ սկսած իր հետ։ Անիկա աւելի վաղ ձեւաւորուած դիւանագիտական պատմութեան շարունակութիւնն է, որ նպաստեց Արեւմտեան Հայաստանի ծրագիրին ամրապնդման։

1878 թուականի Պերլինի պայմանագիրի 61-րդ յօդուած → 1912–1914 թուականներու հայկական բարեփոխումներ → Հայ ազգային պատուիրակութիւն → Առաջին աշխարհամարտի տարիներու դիւանագիտական գործունէութիւն → Փարիզի խաղաղութեան համաժողով → Միացեալ Հայաստան → Սեւրի պայմանագիր → Ուիլսընի իրաւարարութիւն։

Հայ ազգային պատուիրակութիւնը ստեղծուած է 1912 թուականին՝ այն ժամանակ, երբ Մեծ տէրութիւնները կրկին օրակարգ վերադարձուցած էին Օսմանեան կայսրութեան արեւելեան նահանգներուն մէջ բարեփոխումներու հարցը։ Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գէորգ Ե պատուիրակութեան ղեկավար կը նշանակէ Պօղոս Նուպարը, եւ ան 1912 թուականի վերջաւորութեան կը հաստատուի Փարիզի մէջ։

Հետեւաբար պէտք է տարբերակել երկու հանգամանք՝

• Օսմանեան կայսրութեան հայկական նահանգներու հայերուն պատմական եւ քաղաքական պահանջը,
• Պօղոս Նուպարի անձնական դիւանագիտական ռազմավարութիւնը, որ այդ պահանջին նոր հնարաւորութիւններ կու տայ եւրոպական կառավարութիւններու շրջանակներուն մէջ։

Հոս է անոր նշանակութիւնը։

II. Ինչո՞ւ Պօղոս Նուպար յատկապէս յարմար էր այդ առաքելութեան համար

Անոր անձնական կենսագրութիւնը բացառիկ էր։

Եգիպտոսի նախկին վարչապետ Նուպար փաշայի որդին՝ Պօղոս Նուպար, կրթութիւն ստացած է Ֆրանսայի եւ Զուիցերիոյ մէջ, իսկ 1873 թուականին աւարտած է Կեդրոնական բարձրագոյն դպրոցը՝ ստանալով ճարտարագէտի որակաւորում։ Հետագային ան կարեւոր պաշտօններ զբաղեցուցած է Եգիպտոսի երկաթուղային համակարգին մէջ եւ պատկանած է եւրոպական տնտեսական ու քաղաքական շրջանակներու հետ սերտ կապեր ունեցող եգիպտահայ վերնախաւին։

Ան, հետեւաբար, չէր գար աւանդական դիւանագիտութենէն։ Անոր առաւելութիւնը այլ բնոյթի էր՝

տնտեսական կապիտալ + եւրոպական ցանցեր + վարչական փորձառութիւն + ընտանեկան հեղինակութիւն + հայկական բարեգործական գործունէութիւն։

1906 թուականին Հայկական բարեգործական ընդհանուր միութեան (ՀԲԸՄ) հիմնադրումը կարեւոր հանգրուան մըն էր։ Եգիպտոսի այլ հայ նշանաւոր գործիչներու հետ Պօղոս Նուպար հիմնեց այս կազմակերպութիւնը՝ XIX դարու վերջաւորութեան տեղի ունեցած հայկական ջարդերու համատեքստին մէջ։ Անիկա հետագային անոր տրամադրեց միջազգային ցանց եւ անդրսահմանային կազմակերպչական աշխատանքի փորձառութիւն։

Այսպիսով, դեռեւս 1912 թուականէն առաջ ան արդէն ունէր միջազգային գործունէութեան համար անհրաժեշտ ընկերային եւ ֆինանսական ենթակառուցուածքը։

II. 1912 թուական․ դիւանագիտական ծրագիրի իրական սկիզբը

Հաստատութենական մեկնակէտը 1912 թուականն էր։

Գէորգ Ե Պօղոս Նուպարին վստահեցաւ Հայ ազգային պատուիրակութեան ղեկավարութիւնը։

Անոր սկզբնական առաքելութիւնը տակաւին անմիջապէս անկախ հայկական պետութիւն պահանջելը չէր։ Հիմնական նպատակը Մեծ տէրութիւններէն պահանջելն էր, որ անոնք պարտադրեն Օսմանեան կայսրութեան իրականացնելու հայկական բարեփոխումները, որոնք մասնաւորաբար կը բխէին Պերլինի պայմանագիրի 61-րդ յօդուածէն՝ Սան Սթեֆանոյի պայմանագիրի 16-րդ յօդուածի շարունակութեան համատեքստին մէջ։

Ասիկա կարեւոր հանգամանք մըն է հետագայ զարգացումները հասկնալու համար։

1912–1914 թուականներուն Պօղոս Նուպար տակաւին կը գործէր Օսմանեան կայսրութեան միջազգային բարեփոխման տրամաբանութեան շրջանակին մէջ։

Ան չէր սկսեր հետեւեալ պահանջով․

«Մենք կը փափաքինք կործանել Օսմանեան կայսրութիւնը»։

Ան կը սկսէր հետեւեալ պահանջէն․

«Հայ բնակչութեան պաշտպանութեան առնչուող միջազգային պարտաւորութիւնները պէտք է իրականացուին»։

Այս ռազմավարութիւնը շատ աւելի ընդունելի էր եւրոպական դիւանագիտութիւններուն համար։

IV. Ինչպէ՞ս Պօղոս Նուպար պահանջը վերածեց միջազգային հարցի

Ան կը կիրառէր իր ժամանակին համար չափազանց արդիական մեթոտ։

1. Ան կը ձեւաւորէր ցանց

Պօղոս Նուպար բազմաթիւ ճամբորդութիւններ կը կատարէր՝

• Փարիզ,
• Լոնտոն,
• Պերլին,
• Ժընեւ։

Լոնտոնի մէջ ան կը ստանար հայկական հարցին աջակցող բրիտանական շրջանակներու օժանդակութիւնը եւ կապեր կը պահէր Արտաքին գործերու նախարարութեան պատասխանատուներուն, այդ կարգին՝ Էտուարտ Կրեյի հետ։

Ան չէր սահմանափակուեր միայն խնդրագրեր ներկայացնելով։ Ան կը փորձէր հայկական հարցին համար ստեղծել քաղաքականօրէն նպաստաւոր միջավայր։

2. Ան կ՚աշխատէր դիւանագէտներուն հետ, ոչ թէ անոնց դէմ

Ասիկա իր մեթոտին կարեւոր առանձնայատկութիւններէն էր։

1913 թուականին ան աշխուժօրէն մասնակցեցաւ հայկական նահանգներու բարեփոխումներու ծրագիրին շուրջ բանակցութիւններուն։

1914 թուականի Փետրուարին ձեռք բերուած վերջնական փոխզիջումը կը նախատեսէր Անատոլիոյ երկու վարչական միաւորներու ստեղծում, որոնք պէտք է գտնուէին երկու եւրոպացի տեսուչներու վերահսկողութեան ներքոյ։

Նշանակուած տեսուչներն էին հոլանտացի Լուի Կոնստանտ Վեստենենկը եւ նորվեկիացի Նիկոլայ Հոֆը։

Ծրագիրը, սակայն, Օսմանեան կայսրութեան պատերազմի մէջ մտնելուն հետեւանքով այլեւս չիրականացաւ։

Այնուամենայնիւ, ասիկա դիւանագիտական կարեւոր յաջողութիւն մըն էր։ Պերլինի պայմանագիրէն ի վեր առաջին անգամ հայկական նահանգներու կառավարման հարցը վերածուեցաւ միջազգային մեխանիզմի։

V. 1915 թուականը ամբողջութեամբ կը փոխէ ծրագիրի բնոյթը

Հոս տեղի կ’ունենայ շրջադարձը։

Բարեփոխումներու ծրագիրը երկրորդական կը դառնայ Օսմանեան կայսրութեան հայ բնակչութեան մեծ հատուածի ֆիզիքական ոչնչացման հետեւանքով։

Պօղոս Նուպար կը հասկնայ, որ հարցն այլեւս միայն այն չէ, թէ ինչպէ՛ս ստանալ բարեփոխումներ, այլ՝ ինչպէ՛ս ապահովել հայ ժողովուրդի գոյութիւնը։

Հայ ազգային պատուիրակութիւնը աստիճանաբար կը վերածուի պատերազմի տարիներու դիւանագիտական գործիքի։

1915 թուականին Պօղոս Նուպար, մասնաւորաբար, կը կազմակերպէր աղէտէն տուժածներուն օգնութիւն տրամադրելու աշխատանքները։

Տարածքային հարցը այժմ կը ստանայ նոր նշանակութիւն։

VI. 1916 թուական․ Պօղոս Նուպար կը հասկնայ, որ հայերը պէտք է վերածել Դաշնակիցներու ռազմական գործընկերներու

Ասիկա իր գործունէութեան ամէնէն կարեւոր եւ յաճախ ոչ ամբողջութեամբ ընկալուած դրուագներէն մէկն է։

Պօղոս Նուպար ոչ միայն կը փափաքէր որ Դաշնակիցները համակրանքով վերաբերուէին հայերուն, այլ նաեւ հայերը դառնային Դաշնակիցներու ռազմական գործընկերները։

Այդ նպատակով առաջ քաշուեցաւ Արեւելեան լէգէոնի ստեղծման ծրագիրը։

Ֆրանսայի եւ Մեծն Բրիտանիոյ հետ բանակցութիւնները տեւեցին մօտ երկու տարի՝ 1914–1916 թուականներուն։ Նպատակն էր հայերը ներգրաւել պատերազմական գործողութիւններուն եւ այդ կերպ ամրապնդել անոնց դիրքը հետպատերազմեան տարածքային կարգաւորման ժամանակ։

1916 թուականի Հոկտեմբեր 27-ին Լոնտոնի մէջ համաձայնութիւն ձեռք բերուեցաւ Արեւելեան լէգէոնի ստեղծման շուրջ, իսկ լէգէոնը կազմաւորուեցաւ 1916 թուականի Նոյեմբեր 15-ին։

Կազմաւորումը կազմակերպուեցաւ ֆրանսական վերահսկողութեան ներքոյ եւ հիմնականօրէն կը ներառէր Օսմանեան կայսրութենէն փախստական հայեր։

1918 թուականի Նոյեմբերին անիկա պաշտօնապէս վերանուանուեցաւ Հայկական լէգէոն, իսկ 1919 թուականի Փետրուար 1-ին անոր կարգավիճակը պաշտօնապէս հաստատուեցաւ։

Ասիկա էական փոփոխութիւն մըն էր։

Պօղոս Նուպար կը փորձէր փոխել հետեւեալ յարաբերակցութիւնը․

զոհ → պաշտպանուող

եւ դարձնել՝

զոհ → դաշնակից → գործընկեր → տարածքային կարգաւորման շահառու։

Ասիկա դիւանագիտական առումով ժամանակակից ռազմավարութիւն մըն էր։

VII. Սակայն արդէն կար երկիմաստութիւն․ Կիլիկիա՞, թէ՞ Արեւմտեան Հայաստան

Հոս անհրաժեշտ է խուսափիլ յաճախ հանդիպող շփոթութենէն։

Պօղոս Նուպար կը պաշտպանէր քանի մը տարածքային ծրագիրներ, որոնք ամբողջութեամբ նոյնական չէին։

1. Արեւելեան վիլայէթներու բարեփոխումներու ծրագիր

• Էրզրում (Կարին),
• Վան,
• Պիթլիս,
• Տիարպեքիր (Տիգրանակերտ),
• Խարբերդ,
• Սեբաստիա,

որոնց կ՚աւելնար նաեւ Տրապիզոնի հարցը։

2. Միացեալ Հայաստանի ծրագիր

Անիկա կը ներառէր՝

• Կովկասի Հայաստանի Հանրապետութիւնը,
• Օսմանեան կայսրութեան հայկական տարածքները,
• որոշ ձեւակերպումներու մէջ՝ նաեւ Կիլիկիան։

3. Կիլիկիոյ ծրագիր

Պօղոս Նուպար նաեւ կը ձգտէր Կիլիկիոյ համար ձեռք բերել ինքնավարութեան կամ ֆրանսական հովանաւորութեան ներքոյ ազգային օճախի կարգավիճակ։

Այս բազմազանութիւնը կարեւոր է հետագայ զարգացումները հասկնալու համար։

VIII. 1919 թուական․ Պօղոս Նուպարի դիւանագիտական ազդեցութեան գագաթնակէտը

Պատերազմէն ետք Պօղոս Նուպար կը ժամանէ Փարիզ՝ ունենալով բացառիկ առաւելութիւն․ Դաշնակիցները յաղթած էին, Օսմանեան կայսրութիւնը պարտուած էր, եւ պէտք էր կարգաւորել օսմանեան տարածքներու հարցը։

Հայերը կրնային իրենց պահանջը ներկայացնել միաժամանակ քանի մը հանգամանքներու հետ կապուած հարցի ձեւով՝

• նախորդ միջազգային պարտաւորութիւններու,
• հայկական ջարդերու,
• ռազմական զոհողութիւններու,
• հետպատերազմեան նոր սկզբունքներու,
• կայուն քաղաքական լուծման անհրաժեշտութեան։

Սակայն անմիջապէս կը ծագի խնդիր մը․ այժմ գոյութիւն ունէին հայկական երկու ներկայացուցչութիւններ։

Հայ ազգային պատուիրակութիւն՝ Պօղոս Նուպարի գլխաւորութեամբ։

Անիկա հիմնականօրէն կը ներկայացնէր նախկին Օսմանեան կայսրութեան հայերը՝ Արեւմտեան Հայաստանի հայութիւնը եւ սփիւռքահայութիւնը։

Հայաստանի Հանրապետութեան պատուիրակութիւն՝ Աւետիս Ահարոնեանի գլխաւորութեամբ։

Անիկա կը ներկայացնէր Կովկասի Հայաստանի Հանրապետութիւնը։

Այնուամենայնիւ, երկու պատուիրակութիւնները կրցան համագործակցիլ։ Անոնց ներկայացուցիչները միասին մշակեցին Հայկական հարցի վերաբերեալ յուշագիրը, որ ներկայացուեցաւ Խաղաղութեան համաժողովին։

Երկու պատուիրակութիւնները այդ ժամանակ կը պահանջէին տարածք մը, որ կը ներառէր Կովկասի հայկական տարածքները, Արեւմտեան Հայաստանի վեց վիլայէթները եւ ելք դէպի Սեւ ծով, ինչպէս նաեւ Կիլիկիան։

IX. 1919 թուականի Փետրուար 26․ Պօղոս Նուպար կը մտնէ Մեծ տէրութիւններու դիւանագիտութեան դաշտ

Տասի խորհուրդը կը համաձայնի լսել հայկական պատուիրակութիւնը։

Նուպարն ու Ահարոնեան միասին կը ներկայացնեն իրենց յուշագիրը։

Ասիկա կարեւոր պահ մըն էր։

Սակայն հոս անհրաժեշտ է անմիջապէս նշել կարեւոր տարբերութիւն մը․

Տասի խորհուրդին կողմէ լսուիլը չի նշանակեր, որ հայերը դարձած էին Տասի խորհուրդի անդամ։

Հայերը ինքնիշխան պետութեան ներկայացուցիչներուն համար նախատեսուած տեղ չունէին այն սեղանին շուրջ, ուր որոշումները կը կայացուէին։

Ասիկա Նուպարի դիւանագիտութեան կառուցուածքային առաջին սահմանափակումներէն մէկն էր։

Ան կրնար համոզել։

Ան կրնար փաստարկել։

Ան կրնար ազդել։

Բայց ան քուէարկելու իրաւունք չունէր։

X. Ինչո՞ւ ան, այնուամենայնիւ, կը դառնար առանցքային դերակատար

Որովհետեւ ան աստիճանաբար կը դառնար հայկական հարցի գլխաւոր ոչ պետական ներկայացուցիչը։

Անոր նշանակութիւնը պայմանաւորուած էր շարք մը գործօններու համադրութեամբ։

Առաջին՝ ան ունէր եւրոպական դիւանագիտական ցանց։

Երկրորդ՝ ան կը ներկայացնէր արդէն իսկ ձեւաւորուած հայկական կառոյց։

Երրորդ՝ ունէր ֆինանսական եւ կազմակերպչական միջոցներ։

Չորրորդ՝ կ՚ընկալուէր որպէս չափաւոր եւ դիւանագիտական առումով ընդունելի զրուցակից։

Հինգերորդ՝ ունէր հայկական հարցին աջակցող կոմիտէներու ցանց։

Վեցերորդ՝ կը կարողանար հայերը ներկայացնել որպէս Դաշնակիցներու գործընկերներ։

Եօթներորդ՝ անհրաժեշտութեան պարագային կը համագործակցէր Ահարոնեանի հետ, երբ հայկական միասնութիւնը կարեւոր էր։

Պատուիրակութեան արխիւները ցոյց կու տան այդ գործունէութեան ծաւալը՝ 1913–1921 թուականներու նամակագրութիւն, անձնակազմին եւ առաքելութիւններուն վերաբերող գործեր, գրառումներ, մասնաւոր ներկայացումներ եւ դիւանագիտական փաստաթուղթեր։

XI. 1920 թուական․ գագաթնակէտը

Գագաթնակէտը կը նշանաւորուի երեք իրադարձութիւններով։

1. Դաշնակիցներու կողմէ Հայաստանի Հանրապետութեան ճանաչումը

Անիկա տեղի կ՚ունենայ 1920 թուականի Յունուարին։

2. Սան Ռեմօ

Օսմանեան կարգաւորման հարցը կը ներառուի միջազգային համակարգին մէջ։

3. Սեւրի պայմանագիրը

1920 թուականի Օգոստոս 10-ի Սեւրի պայմանագիրը Հայաստանը կը ճանչնայ որպէս անկախ պետութիւն։

Եւ յատկապէս՝

89-րդ յօդուածը

Թուրքիոյ եւ Հայաստանի միջեւ սահմաններու հարցը կը փոխանցուի Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու նախագահին՝ իրաւարարութեամբ որոշելու համար։

Ուիլսընի իրաւարար վճիռը կը հրապարակուի 1920 թուականի Նոյեմբեր 22-ին։

ԱՄՆ-ի Պետական քարտուղարութիւնը պահպանած է այդ որոշման բնագիրը եւ անոր իրաւական համատեքստը․ 1920 թուականի Ապրիլ 26-ին Սան Ռեմոյի մէջ Գերագոյն խորհուրդը Ուիլսընը հրաւիրած էր իրաւարարութեամբ որոշելու Թուրքիոյ եւ Հայաստանի միջեւ սահմանը, իսկ Սեւրի պայմանագիրը կը նախատեսէր ընդունիլ այդ իրաւարարութիւնը։

Հոս Պօղոս Նուպարի դիւանագիտական գործունէութիւնը կը հասնի իր գագաթնակէտին։

XII. Սակայն Սեւրի պայմանագիրը Պօղոս Նուպարի անձնական յաղթանակը չէր

Հոս անհրաժեշտ է ըլլալ շատ ճշգրիտ։

Սեւրի պայմանագիրը հայկական դիւանագիտութեան մը արդիւնքը չէր։

Ան ձեւաւորուած էր շարք մը գործօններու համադրութեամբ՝

• Օսմանեան կայսրութեան պարտութիւն,
• բրիտանական քաղաքականութիւն,
• ֆրանսական քաղաքականութիւն,
• իտալական քաղաքականութիւն,
• ամերիկեան քաղաքականութիւն,
• յունական հարց,
• քրտական հարց,
• նաւթային շահեր,
• ֆրանս-բրիտանական մրցակցութիւն,
• ռուսական իրավիճակ,
• թրքական ազգային շարժում,
• հայկական դիւանագիտութիւն։

Հետեւաբար Պօղոս Նուպար կարեւոր դեր ունեցած է հայկական պահանջներու ձեւակերպման, պաշտպանութեան եւ միջազգայնացման գործին մէջ, սակայն ան չէր վերահսկեր Մեծ տէրութիւններու որոշումները։

Ճիշդ այս տարբերակումն է, որ թոյլ կու տայ խուսափիլ անոր անձին շուրջ չափազանցուած առասպելաբանութենէն։

XIII. Ինչո՞ւ Դաշնակիցները հետագային փոխեցին իրենց դիրքորոշումը

Հոս հարցը կը դառնայ յատկապէս հետաքրքրական։

Ես ասիկա պարզապէս «Պօղոս Նուպարի լքում» չէի անուաներ։

Աւելի ճիշդ է խօսիլ այն միջազգային դաշինքի փլուզման մասին, որ կարելի դարձուցած էր Սեւրի պայմանագիրը։

Միաժամանակ կը գործէին քանի մը գործօններ։

1. Հայաստանի Հանրապետութիւնը կը փլուզի

1920 թուականի Նոյեմբերին Կովկասի Հայաստանի Հանրապետութիւնը խորհրդայնացուեցաւ։

Ասիկա ամբողջութեամբ կը փոխէ աշխարհաքաղաքական հաշուարկը։

Դաշնակիցներու պատկերացուցած ապագայ Միացեալ Հայաստանի հնարաւոր կորիզը այժմ կը գտնուէր խորհրդային վերահսկողութեան ներքոյ։

Այնուամենայնիւ, Պօղոս Նուպար կը շարունակէ պաշտպանել Օսմանեան կայսրութեան հայերուն վերաբերող դրոյթներու իրականացումը։

Բայց անոր քաղաքական փաստարկը այժմ շատ աւելի դժուար էր պաշտպանել։

XIV. Քեմալական ռազմական յաղթանակը ամէն ինչ կը փոխէ

Մուսթաֆա Քեմալի շարժումը այլեւս պարզապէս ապստամբութիւն չէր։

Անիկա վերածուած էր ռազմական ուժի։

Քեմալական ուժերը 1920 թուականի աշնան կը յաղթեն Հայաստանի դէմ պատերազմին։

Միաժամանակ կը զարգանան Անգարայի եւ Մոսկուայի յարաբերութիւնները։

Այս պայմաններուն մէջ Դաշնակիցները կը կանգնին երկու քաղաքականութիւններու ընտրութեան առջեւ՝ ամբողջութեամբ պահպանել Սեւրի պայմանագիրը կամ բանակցիլ քեմալական շարժումին հետ։

Անոնք աստիճանաբար կ՚ընտրեն երկրորդ տարբերակը։

XV. Ֆրանսան ամէնէն կարեւոր օրինակն էր

Ֆրանսան Պօղոս Նուպարի հետ սերտ կապեր ունէր յատկապէս Կիլիկիոյ եւ Հայկական լէգէոնի հարցերուն պատճառով։

Սակայն Կիլիկիոյ մէջ ֆրանսական ռազմական կացութիւնը կը դառնայ չափազանց դժուար։

Ֆրանսան կը սկսի համաձայնութեան ձգտիլ Անգարայի հետ։

Ասիկա հիմնարար խզում մը կը յառաջացնէ Պօղոս Նուպարի ծրագիրին հետ։

1920 թուականի Դեկտեմբերին ֆրանսական պաշտօնական աղբիւրներէն մէկը ուշագրաւ է․ Ֆրանսայի Արտաքին գործերու նախարարութիւնը, յենելով իր արխիւներուն, կը յայտարարէ, որ ֆրանսական կողմէ Կիլիկիոյ ինքնավարութիւնը ֆրանսական հովանաւորութեան ներքոյ երաշխաւորող պաշտօնական պարտաւորութիւն չէ եղած՝ Հայկական լէգէոնի դիմաց։

Այս հանգամանքը ցոյց կու տայ, թէ պատերազմի աւարտէն ետք որքան վիճարկելի դարձած էին 1916 թուականի քաղաքական խոստումները կամ հաւաստիացումները։

XVI. Իտալիան եւ Մեծն Բրիտանիան նոյնպէս կը փոխեն իրենց հաշուարկը

1920 թուականէն ետք Դաշնակից տէրութիւններն այլեւս միաւորուած չէին այնպէս, ինչպէս 1919 թուականին։

Անոնց ընդհանուր շահը Օսմանեան կայսրութեան դէմ աստիճանաբար կը կորսնցնէր իր նշանակութիւնը։

Առաջ կու գային՝

• գաղութային մրցակցութիւններ,
• տնտեսական շահեր,
• նաւթային հարց,
• Միջագետքի անվտանգութիւն,
• բոլշեւիկեան վտանգի մտահոգութիւն,
• Անգարայի հետ բանակցութիւններ,
• ռազմական յոգնածութիւն,
• նոր պատերազմի ծախսերու հարց։

Հայկական հարցը աստիճանաբար երկրորդական կը դառնար տէրութիւններու ընդհանուր ռազմավարութեան համատեքստին մէջ։

Հաւանաբար հոս է Պօղոս Նուպարի դիւանագիտական ձախողումը հասկնալու հիմնական բանալին։

XVII. 1921 թուական․ Լոնտոնի համաժողովը

Հոս կարելի է գրեթէ փորձառական ձեւով տեսնել միջազգային դիւանագիտութեան փոփոխութիւնը։

Պօղոս Նուպարն ու Ահարոնեան կրկին հանդէս կու գան միասին։

Անոնք կը պահանջեն պահպանել Սեւրի պայմանագիրի՝ Հայաստանին վերաբերող դրոյթները եւ Կիլիկիոյ համար ինքնավարութիւն։

Սակայն ուժերու յարաբերակցութիւնն արդէն փոխուած էր։

Հայկական պատուիրակութիւնները չեն ստանար իրենց ակնկալած արդիւնքը։

Քննարկումները կը յանգին շատ աւելի սահմանափակ գաղափարի՝ Թուրքիոյ արեւելեան սահմաններուն մէջ հայկական «Ազգային օճախ»ի ստեղծման, եւ ոչ թէ Սեւրով նախատեսուած Հայաստանի։

Այս փոփոխութիւնը կարեւոր է։

Ան ցոյց կու տայ, որ Դաշնակիցներն այլեւս չէին խօսեր այն նոյն լեզուով, ինչ 1919–1920 թուականներուն։

XVIII. Պօղոս Նուպարի բարատոքսը

Ասիկա, հաւանաբար, ուսումնասիրութեան ամէնէն կարեւոր եզրակացութիւնն է։

Պօղոս Նուպարին յաջողուեցաւ հայկական հարցը հասցնել՝

համայնքային հարցէն → դիւանագիտական հարցի → միջազգային հարցի → պայմանագրային հարցի։

Սակայն ան երբեք չկարողացաւ անցնիլ վերջին շեմը՝ դիւանագիտական ճանաչումը վերածել անոր իրականացման ինքնուրոյն կարողութեան։

Հոս էր անոր գործունէութեան կառուցուածքային սահմանափակումը։

XIX. Ինչո՞ւ Պօղոս Նուպար չկարողացաւ կանխել հրաժարումը

Որովհետեւ ան չունէր հետեւեալ գործիքները։

Բաւարար չափով հզօր պետական բանակ։

Հայկական լէգէոնը օժանդակ եւ սահմանափակ ուժ մըն էր։

Մշտական հովանաւոր պետութիւն։

Ֆրանսան ունէր իր սեփական շահերը։

Մեծ տէրութիւններու երկարաժամկէտ դաշինք։

Այդ միասնութիւնը վերացաւ 1920 թուականէն ետք։

Տարածքային վերահսկողութիւն։

Դիւանագիտութիւնը բաւարար չէր պահանջուող տարածքներուն նկատմամբ վերահսկողութիւն հաստատելու համար։

Անկախ ֆինանսական եւ ռազմական կարողութիւն։

Պօղոս Նուպար ունէր նշանակալի կապեր եւ միջոցներ, սակայն ոչ ինքնիշխան պետութեան բնորոշ ռազմական ու քաղաքական գործիքներ։

XX. Մէկ այլ հիմնարար հարց․ Պօղոս Նուպար կը ներկայացնէ՞ր Արեւմտեան Հայաստանը

Այո՝ իր քաղաքական մանտաթի կարեւոր մէկ հատուածով։

Հայ ազգային պատուիրակութիւնը ստեղծուած էր Օսմանեան կայսրութեան հայերուն շահերը պաշտպանելու համար՝ արեւելեան նահանգներու եւ բարեփոխումներու հարցի համատեքստին մէջ։

Սակայն Պօղոս Նուպար իրաւական իմաստով չէր ներկայացներ ինքնիշխան Արեւմտեան Հայաստանի պետութիւն։

Ան Հայ ազգային պատուիրակութեան նախագահն էր։

Ասիկա բնաւ չի նուազեցներ անոր պատմական նշանակութիւնը։

Ընդհակառակը, անիկա թոյլ կու տայ աւելի լաւ հասկնալու անոր գործունէութեան բնոյթը․

Պօղոս Նուպար ազգային դիւանագիտութիւն կը վարէր՝ չունենալով պետական ամբողջական ինքնիշխանութիւն։

Ճիշդ ասիկա է, որ անոր գործունէութիւնը յատկապէս հետաքրքրական կը դարձնէ ժողովուրդներու, ինքնորոշման եւ բնիկութեան վերաբերեալ մեր ժամանակակից ուսումնասիրութեան համար։

XXI. Պօղոս Նուպար եւ «ներկայացուցչութեան» գաղափարը

Պօղոս Նուպարի գործունէութիւնը ցոյց կու տայ, որ XX դարու սկիզբը պետութիւն չունեցող ժողովուրդը կրնար՝

• ստեղծել պատուիրակութիւն,
• ստանալ քաղաքական ճանաչում,
• ներկայացնել յուշագրեր,
• բանակցիլ կառավարութիւններու հետ,
• մասնակցիլ համաժողովներու,
• ստանալ Մեծ տէրութիւններու լսարանը,
• նպաստել պայմանագիրի ձեւակերպման,
• իր պահանջները ներառել միջազգային փաստաթուղթի մէջ։

Ասիկա պատմական կարեւոր նախադէպ մըն է։

Սակայն անոր գործունէութիւնը ցոյց կու տայ նաեւ նման դիւանագիտութեան սահմանափակումները։

XXII. 1921–1923 թուականներ․ Պօղոս Նուպարի հեռացումը

1921 թուականի Յունիսին Պօղոս Նուպար կը հեռանայ Հայ ազգային պատուիրակութեան նախագահի պաշտօնէն։

Զինք կը փոխարինէ Գաբրիէլ Նորատունկեան։

Աղբիւրներուն համաձայն՝ այդ ժամանակ ան յուսախաբ էր եւ հիւանդ։

Այնուամենայնիւ, պատուիրակութիւնը կը շարունակէ իր գործունէութիւնը մինչեւ 1925 թուականը։

Լոզանի համաժողովը, ի վերջոյ, հայերուն չի տար այն տեղը, որ ունեցած էին Սեւրի դիւանագիտութեան շրջանակին մէջ։

Հայկական հարցը այժմ հիմնականօրէն կը դիտարկուի որպէս փոքրամասնութիւններու եւ փախստականներու հարց, եւ ոչ թէ միջազգային տարածքային կարգաւորման հարց։

XXIII. Պատմական վերջնական բարատոքսը

1912

Նուպար կը պահանջէ՝ միջազգային բարեփոխումներ։

1915–1916

Ան կը պահանջէ՝ պաշտպանութիւն եւ տարածք։

1919

Ան կը պահանջէ՝ Միացեալ Հայաստան։

1920

Սեւրը կը ճանչնայ՝ անկախ Հայաստան եւ կը նախատեսէ սահմանային իրաւարարութիւն։

1920 թուականի Նոյեմբեր

Ուիլսընի իրաւարար վճիռը կը հրապարակուի։

1921

Դաշնակիցներն արդէն կը խօսին՝ «Ազգային օճախ»ի մասին։

1923

Լոզանը կը հաստատէ միջազգային այլ կառուցուածք։

XXIV. Ինչո՞ւ այս պատմութիւնը կարեւոր է այսօր

Պօղոս Նուպարի պատմութեան դասը պէտք չէ սահմանափակել հետեւեալ ձեւակերպումով․ «Դաշնակիցները դաւաճանեցին հայերուն»։

Այս ձեւակերպումը պատմական առումով չափազանց պարզեցուած է։

Իրական դասը շատ աւելի խորն է․

Ազգային պահանջը կրնայ միջազգային ճանաչում ստանալ, երբ մեծ տէրութիւններու շահերը կը համընկնին այդ պահանջին հետ, սակայն այդ ճանաչումը կը մնայ չափազանց խոցելի, եթէ անիկա չի զուգորդուիր անոր իրականացման համար անհրաժեշտ ռազմական եւ քաղաքական մեխանիզմներով։

Հաւանաբար այդ պատճառով Պօղոս Նուպար կը խորհրդանշէ միաժամանակ՝ XX դարու հայկական դիւանագիտութեան մեծագոյն յաջողութիւններէն մէկը եւ ինքնիշխան պետական ուժ չունեցող ժողովուրդի դիւանագիտութեան սահմանափակումներու ամէնէն ցաւալի դրսեւորումներէն մէկը։

Այսօր, ամբողջական ինքնիշխան տարածքներ, ներառեալ Արցախը, Ատրպէյճանին փոխանցելու պայմաններուն մէջ, Կովկասի Հայաստանի Հանրապետութիւնը, քաղաքական փոխակերպումներու հետեւանքով վերածուելով ներկայիս Հայաստանի Հանրապետութեան՝ առանց պաշտօնապէս ճանչցուած սահմաններու, փուլ առ փուլ կը նուազեցնէ իր ինքնիշխան կարողութիւնը եւ, հետեւաբար, իր գոյութեան իրաւունքի իրացման հնարաւորութիւնը։

Արմենակ ԱԲՐԱՀԱՄԵԱՆ
Արեւմտեան Հայաստանի Ազգային խորհուրդի նախագահ