ԱՄՆ-ի մէջ հայկական դասագիրքերը մինչեւ 1950-ական թուականները․ Մարտիկեան գրադարանի հաւաքածուի վկայութիւնները 

  • by Editbeglari, May 23, 2026 in Լուրեր
106 դիտում

ԱՄՆ-ի մէջ հայկական դպրոցներու զարգացումին զուգընթաց աճեցաւ նաեւ հայերէն դասագիրքեր ստեղծելու անհրաժեշտութիւնը։ Մանկավարժներու շրջանակին մէջ ձեւաւորուած էր ընդհանուր համոզում մը, թէ արտասահմանից բերուած դասագիրքերը ամբողջովին չեն համապատասխաներ ամերիկահայ երեխաներու կրթական եւ լեզուական պահանջներուն։ Այդ պատճառով 20-րդ դարու առաջին կէսին ԱՄՆ-ի մէջ սկսան ստեղծուիլ տեղական հայկական դասագիրքեր, որոնք յարմարեցուած էին սփիւռքահայ միջավայրին։

Մարտիկեան գրադարանին մէջ պահպանուող հաւաքածոն ցոյց կու տայ, որ այդ դասագիրքերու հեղինակները մեծ ուշադրութիւն կը դարձնէին ոչ միայն լեզուական բովանդակութեան, այլ նաեւ դասաւանդման մեթոտներուն, պատկերազարդումներուն եւ երեխաներու հետաքրքրութիւնը պահպանելուն։ Անոնք կը փորձէին ստեղծել այնպիսի գիրքեր, որոնք հասկանալի եւ գրաւիչ պիտի ըլլային ամերիկահայ երեխաներուն համար։

Առաջին կարեւոր գործերէն մէկը Գուլենիա Նազարի «Հայգիրք»-ն էր, որ լոյս տեսած է Պոսթընի մէջ 1917-ին։ Ան նախատեսուած էր հայկական ծագում ունեցող երեխաներուն համար եւ կը տարբերէր իր պարզ ու կրկնողական ուսուցման մեթոտով։ Հեղինակը յատուկ ուշադրութիւն դարձուցած էր նաեւ գիրքին ձեւաւորման եւ տպագրական որակին, որպէսզի ուսուցումը հաճելի դառնայ երեխաներուն համար։

1929-ին Նիւ Եորքի մէջ հրատարակուեցաւ Հ. Կ. Նիկողոսեանի «Փեթակ» դասագիրքերու շարքը, որ կը ներառէր պատմուածքներ, բանաստեղծութիւններ, երգեր եւ բեմադրութիւններ։ Այս դասագիրքերը լայն տարածում գտան հայկական դպրոցներու մէջ եւ քանի մը անգամ վերահրատարակուեցան։

1930-ականներուն հայկական կրթական կեանքին մէջ կարեւոր դեր ունեցաւ նաեւ Վարդգէս եւ Արմենուհի Ահարոնեաններու կազմած «Հրազդան» դասագիրքերու շարքը։ Այս գիրքերը փորձ մըն էին կամուրջ ստեղծելու հայկական եւ ամերիկեան կրթական համակարգերուն միջեւ։ Հեղինակները նկատի ունէին, որ ամերիկահայ երեխաներու առօրեան տարբեր է Հայաստանի գիւղական միջավայրէն, ուստի դասագիրքերուն մէջ ներառած էին ամերիկահայ երեխաներուն ծանօթ նիւթեր եւ պատկերներ։

Նոյն շրջանին Պոսթընի մէջ լոյս տեսաւ նաեւ Արմենակ Բարսեղեանի «Արփի» դասագիրքը, որ կը կիրարկէր ժամանակակից մանկավարժական մօտեցումներ։ Գիրքին մէջ ընթերցանութիւնն ու գրելը կը սորվեցնէին միաժամանակ, իսկ նիւթը կառուցուած էր պարզէն դէպի բարդ սկզբունքով։

Այս դասագիրքերը կարեւոր դեր ունեցան ամերիկահայ համայնքներուն մէջ մայրենի լեզուի պահպանման գործին մէջ։ Անոնք ոչ միայն կրթական նիւթեր էին, այլ նաեւ ազգային ինքնութեան պահպանման միջոց՝ օգնելով սփիւռքահայ երեխաներուն կապ պահպանել հայկական լեզուին եւ մշակոյթին հետ։