Իմ քեռիս՝ Յակոբ Իսմայիլը. Արսլան Օզդեմիր

  • by Western Armenia, January 13, 2024 in Քաղաքականութիւն
80 դիտում

Լրագրող Արսլան Օզդեմիրը  bianet.org կայքը յրապարակած է յօդուած ՝ «Իմ քեռի Յակոբ Իսմայիլը» վերնագիրով։ Յօդուածը Օզդեմիրը անդրադարձած է ՝ Իսլամացուած հայ երեխաներու պատմութիւններուն։ Յեղինակը կը նշէ, որ Իսլամացուած հայ երեխաներու պատմութիւնները  մեզի կը յիշեցնեն հայերու դէմ իրականացուցած ջարդերու դաժանութիւնն ու տեւական յետեւանքները: Այդ երեխաները կը յիշեցնեն Ցեղասպանութեան ժամանակ անյետացած հայ ժողովուրդին մասին։ 

«Հայերու դէմ իրականացուցած ցեղասպանութիւնը  մարդկութեան պատմութեան ամէնամութ էջերէն մէկն է։ Երբեք չպետք է մօռնանք այս ողբերգութեան զոհերուն եւ անոնց տառապանքը»։

Հայերուն դէմ իրականացուած ցեղասպանութեան ժամանակ Օսմանեան կառավարութիւնը եւ անոր կողմնակիցները համակարգուած արշաւ կ՚իրականացնեին հայերու բնաջնջման ուղղութեամբ։ Այս արշաւին շրջանակները հազարաւոր հայ երեխաներ որդեգրուեցան մահմեդական ընտանիքներու կողմէն եւ իսլամացուեցան:

Այս երեխաներէն շատերը ջարդերէն միակ փրկուածներն էին: Անոնց ընտանիքները սպանուած կամ անհետ կորած էին, եւ գոյատեւելու համար ան»նց նոր ընտանիք էր անհրաժեշտ: Մահմեդական քուրդ ընտանիքները յաճախ այդ զաւակները կ՚ընդունէին որպէս իրենց երեխաներ եւ կը սովորեցնեին իրենց մշակոյթն ու կրօնը:

Իսլամ ընդունած հայ երեխաներն ստիպուած էին կորցնիլ սեփական ինքնութիւնն ու անցեալը։ Անոնք մօռցան հայերէն եւ յրաժարուեցան հայկական սովորոյթներէն։ Անկէ ոմանք նոյնիսկ տեղեակ չէին, որ հայ են։

Իսլամացուած հայ զաւակներու պատմութիւնները հայկական ջարդերու ողբերգութեան  մասն մըն են։ Այս զաւակները կոտորածին ատեն անյետացած հայ ժողովուրդին յիշեցումն են։ Իսլամացուած հայ զաւակներու ձուլման գործընթացն ընդհանուր առմամբ յետեւեալն էր. երեխաները որդեգրուած են մահմեդական ընտանիքներու կողմէն, ընդունած են մահմեդական անուն եւ մականուն, ստացած են մահմեդական կրօնական կրթութիւն, հագնուած են իսլամական սովորոյթով եւ ինտեգրուած են  մահմեդական հասարակութեանը:

Հօրեղբայրս՝ Յակոբ Իսմայիլը, այս զաւակներու վառ օրինակն էր։ Պապս՝ Շեյխ Քասըմը (Նա Օմերիա աշիրեթի յայտնի ընտանիքներէն եւ շեյխերէն էր։ Օսմանեան կայսրութեան օրոք դատաւոր է եղած Սավուրին շրջանը), սիրիական Դեր Զոր մեռնելու տարուող հայ զաւակներու քարավանէն Մարդինի Գոլիյե գիւղը  (Գոլիյե գիւղը կարեւոր դեր է խաղացած  նաեւ 1915 թ. Հայերու դէմ իրականացուած ցեղասպանութեան ժամանակ: Գիւղը պատասխանատու է հայերուն գաղթին համար: Այս գիւղը միասին ապրող հայերն ու ուղղափառ ասորիները ստիպուած են եղած գաղթիլ, իսկ անոնց հողերը բռնագրաւուած են մահմեդականներու կողմէն) ստեղծուած հանգստեան ճամբարէն՝ զինւորներէն՝ որոնք կապահովեին քարավանի անվտանգութիւնը, երկու մեջիդիեի (Օսմանեան ժամանակաշրջանը օգտագործուած արծաթէ մետաղադրամ, որն արժեր այն ժամանակուա օսմանեան ոսկիին մէկ հինգերորդ մասը կամ քսան քուրուշ) դիմաց վերցուցեր էր զնա։ Այդ քարաւանին մէջ էր նաեւ Յակոբ Իսմայիլին հօրեղբօր քոյրը՝ Ադելը, ում, չնայած բոլոր որոնումներուն, նա չկրցաւ գտնիլ, եւ այդպիսով մինչեւ իր մահը անոր կապերը ընտանիքի նիրական անդամներուն հետ խզուեցին։

Հակոբ Իսմայիլ հօրեղբայրս, Էլազըղի Խարբերդ գաւառին Գողուլ գիւղէն էր, որը կարեւոր դեր է խաղացած հայկական ջարդերուն ատեն։ Գիւղին բնակչութեան մեծ մասը հայեր էին, իսկ 1915 թ․ գիւղը դարձաւ օսմանեան կառավարութեան նախաձեռնած կոտորածներու կեդրոն։ Գիւղը բնակուող մօտ 2 հազար հայ սպանուած է օսմանեան ուժերու կողմէն։

Հօրեղբայր Յակոբի հօր անունը Բալյոզ էր, իսկ մօր անունը՝ Վասիլիս։ Նա ուներ երկու աւագ եղբայր։ Հայր Բալյոզը ունեւոր էր, գիւղին ամէնեն յարուստ ընտանիքը: Նա գլխներուն գալիքը պիտի որ պատկերացուցած ըլլար, քանի որ իր երկու աւագ որդիներուն Մարսելով ուղարկած է Ամերիկա։ (1894-1896 թթ․ Յամիդեան ջարդերը եւ 1915 թ․ հայկական ջարդերը մեծըցած են հայերու գաղթիբ տեմպերը դէպի Ամերիկա։ Այս ողբերգութիւններէն մազապուրծ եղած հայերը կը պայքարեին Ամերիկա նօր կեանք հաստատելու համար։ Ամերիկային հայկական համայնքները միասին աշխատեցին յաղթահարելու այս մարտայրաւերները եւ յաջողութեան հասնելու համար: Այսօր ԱՄՆ-ին մէջ կապրի մօտաւորապէս 1․5 միլիոն հայ։ Հայերն կապրեն Ամերիկային քաղաքները եւ աւանները։ Հայերը Ամերիկային հարուստ եւ բազմազան մշակոյթին կարեւոր մասն են:) Անոր աւագ որդին՝ Սարգիսը, նոր էր ամուսնացեր։ Հեռընալիս կինը իր հետ չի տարած։ Ընտանիքին սպանութիւնը եւ փրկուածներ՝ Յակոբի եւ Ադելին աքսորը, ցմահ խզեցին բոլոր կապերը Ամերիկա գնացածներուն հետ։

Նախ տարած են Յակոբին հայրը, հօրեղբօրը եւ ընտանիքին միւս աւագ տղամարդոց։ Երբ ընտանիքին անդամները օրերով լուր չեն ստացած, հասկըցած են, որ անոնց սպանած են։ Մինչ կիները տանելը, Յակոբին մայրը Յակոբին եւ Ադելին մէկական ոսկի է տուած եւ խնդրած, որ կուլ տան։ Թանկարժեք իրերը դրած է կճուճին մէջ ու թաղած տան նկուղին շեմին։ Կճուճը թաղելիս նա երեխաները ըսած է, թէ որտեղ է այն, եւ սովրցուցած է, որ եթէ փրկուեն գան ու փորեն-հանեն այն։Ետք կիները տարան սպանելու։ Սակայն Սարգիսին նորապսակ կինը չեն սպանած, անոր կին է առած լ իր յարեւան գիւղացիներէն մահմեդական մը։Մնացած են միայն զաւակները։ Երբ Յակոբը եւ Ադելը դուրս են բերած գիւղէն, անոնց անցկացուցած են իրենց սպանուած աւագներու ուռած դիակներուն միջով։ Դիակները յատուկ չէին թաղուած։ Միգուցէ անոնց տրուածլ է այս ուղերձը. «Այլեւս անցեալ չունիք, ձեր անցեալը ոչնչացուած է»։ Ի՞նչ խիղճով ատանկ վարուած են այդ ուղերձը տուողները։ 

Գողուլ գիւղը յայտնի է որպէս հայերուն ջարդերու կեդրոն։ Գիւղին հայ բնակիչները կոտորուած են զինւորներու ու մահմեդական գիւղացիներու ու չեթեներէ կողմէն։ Գիւղը դարձաւ հայերու ոչնչացման խորհրդանիշ։

Գիւղին բնակիչները մեծ ցավ ու կորուստ ապրեցին ջարդին ատոն։ Անոնց պատմութիւնները կը յիշեցնեն  կոտորածին ժամանակ տեղի ունեցած վայրագութեան եւ անարդարութեան մասին:

Գողուլ գիւղին հայերը ներկայացուած են կոտորածէն փրկուած սակավաթիվ մարդոցմով։ Այս մարդերը փորձած են բարձըրցնիլ իրազեկութիւնը՝ կիսուելով ջարդերու մասին իրենց փորձառութեամբ:

Հօրեղբօրս՝ Յակոբ Իսմայիլին, երբ պապիկս շարասիւնէն յանած է, անոնք ճամփա են ընկիլ մեր գիւղ։ Ճանապարհին պապիկս անոր ըսած է, որ այժմ պետք է մուսուլման դառնա ու անունը փոխէ։ Հօրեղբայրս, երբ որպէս Յակոբ՝ Գողուլ գիւղը ապրելիս է եղած, Իսմայիլ անունով մուսլման ընկեր մը ունեցած է, եւ զինքը յիշելով՝ ցանկըցած է, որ իր անունը ըլլա  Իսմայիլ։

Հօրեղբայրս տան երկրորդ աւագ որդին էր եւ իրմէ ետք ծնուած բոլոր քոյրերը որդեգրած է։ Հայրս մինչեւ անոր մահ յարգեց իր եղբայրները պահող-պահպանող հօրեղբայրս։

Հայրս միշտ կարտասուեր անոր մասին յուշեր պատմելիս։ Պապս՝ Շեյխ Քասըմը, զինքը չէր տարբերեր իր միւս զաւակներէն եւկը յամարեր ր իր ամէնեն վստահելի որդին։ Պապս զինքը ամուսնացուցեր էր իր ցեղէն  աղջկա մը հետ, եւ  այս ամուսնութենէ անոնք ունեցած են չորս աղջիկ եւ չորս մանչ։ 

Հօրեղբայրս՝ Յակոբ Իսմայիլը, Ամերիկա գտաւ կոտորածէն փրկուած իր եղբայրներու հետքերը, բայց նա յրաժարուեցաւ այս որոնումներէն, քանի որ միջնորդը կը ցանկընար, որ նա հեռընա իր կնոջէն եւ իսլամէն :

Հորեղբայրս՝ Հակոբ Իսմայիլը, իսկական մահմեդական էր, բայց միշտ ապրած է իր հայկական ինքնութեամբ։ Նա երբեք չի մօռցած իր աչքին առաջ սպանուած ընտանիքին անդամներուն։ 

Ուխտի էր գացած եւ մինչեւ մահ փորձեց լաւագոյնս կատարիլ իր իսլամական պարտականութիւնները: Թերեւս նա իր ապրած հասարակութեան ամենամաքուր, ամենաազնիվ մուսուլմաններէն մէկն էր: Սակայն, չնայած ատոր, այն միշտ անուանուած է «Բավ ֆըլե» (այսինքն՝ ֆըլե հայր։ Քրդերը «ֆըլե» էին ակնուանեին հայերը․ արաբերէն ֆելլահ բառէն՝ հողագործ, նստակյաց)։

Հօրեղբորս զաւակները նոյնպէս ապրած են որպէս իսկական մահմեդականներ եւ քուրդեր։ Սակայն անոնք նաեւ տեղեակ էին, որ իրենց հայրը ծագումով հայ էր։ Անոնց թոռները եւս փորձած են բացայայտել իրենց հայկական ինքնութիւնը։

Իսլամացուած հայ զաւակներէն ոմանք իմացած են իրենց իսկական ժագման մասին, երբ չափահաս են դարձած: Այդ երեխաները պայքարեցին իրենց հայկական ինքնութիւնը վերականգնելու համար: Ոմանք նորեն միացան հայկական համայնքներուն եւ սկսեցին հայերէն սովրիլ: Միւսները փորձած են բարձըրցնիլ իրազեկութիւնը՝ կիսուելով իրենց փորձով՝ որպէս հայկական ջարդերու վկաներու: Իսլամացուած հայ զաւակներու պատմութիւնները մեզի կը յիշեցուն հայկական ջարդերուն վայրագութիւնն ու անժամանցելի յետեւանքները։ Անոնք Ցեղասպանութեան ատեն անյետացած հայ ժողովուրդին յիշեցումն են։