Տէր Արարատ քահանայ Պողոսեանը «Փաստերը համառ են․ Արցախի հայկական ըլլալը վիճարկման ենթակայ չէ, երբ թիւերը կը խօսին» խորագիրով հրապարակում մը կատարած է։

«“Արցախը մերը չէ եղած” պնդումը կը բախի փաստագրական իրականութեան։ Եթէ տարածքի մը մէջ տասնամեակներով ու դարերով ապրած են հարիւր հազարաւոր հայ բնակիչներ, գործած են հարիւրաւոր հայկական եկեղեցիներ, դպրոցներ, ուսուցիչներ, ծխական համայնքներ եւ մշակութային հաստատութիւններ, ապա այդ տարածքի հայկական ինքնութիւնը ժխտելը պատմական փաստերու կոպիտ անտեսում է։

Ահա փաստերը․

Ժողովրդագրութիւն

• 1851 թ.՝ Արցախի մէջ արձանագրուած է 51,000 հայ բնակչութիւն, 203 բնակավայր

• 1886 թ.՝ 193,000 հայ բնակիչ, որմէ միայն Շուշիի մէջ՝ 20,000 հայ

• 1893/94 թթ.՝ 126,026 հայ բնակիչ (22,052 տուն)

• 1909 թ.՝ 190,000 բնակիչ, 226 գիւղ

• 1922 թ.՝ նոյնիսկ պատերազմներէն ու կոտորածներէն ետք՝ 63,752 հայ բնակիչ

• 2015 թ.՝ 151,000 բնակիչ

Շուշիի հայ բնակչութիւնը

• 1851 թ.՝ 7,692

• 1886 թ.՝ 20,000

• 1893 թ.՝ 21,000

• 1897 թ.՝ 14,420

• 2009 թ.՝ 3,900

• 2020 թ.՝ 4,100

Եթէ “չենք ապրած”, ապա ինչպէ՞ս Շուշին տասնեակ հազարաւոր հայերով բնակեցուած էր։

Կրթական կեանք

• 1893/94 թթ.՝

– 17 ծխական դպրոց

– 46 ուսուցիչ

– 1,686 աշակերտ

• 1909 թ.՝

– 68 դպրոց

– 102 ուսուցիչ

– 4,586 աշակերտ

Սա պատահական ներկայութիւն չէ։ Սա կազմակերպուած հայկական կրթական համակարգ է։

Եկեղեցական եւ հոգեւոր կեանք

• 1893 թ.՝ 215 գործող եկեղեցի

• 1909 թ.՝ 221 եկեղեցի

• 1914 թ.՝ 222 եկեղեցի ու վանք

Քահանաներ

• 1851 թ.՝ 214

• 1893 թ.՝ 229

• 1909 թ.՝ 219

• 1914 թ.՝ 180

Հարիւրաւոր եկեղեցիներ եւ հարիւրաւոր հոգեւորականներ չեն յառաջանար դատարկ տարածքի մը մէջ։

Արցախի հայկական հաստատութիւններու շարունակականութիւնը

• 2004 թ.՝ 17 գործող եկեղեցի

• 2016 թ.՝ 49

• 2018–2020 թթ.՝ 66 եկեղեցի ու վանք

Պատմութիւնը կը դատուի փաստերով, ոչ թէ յայտարարութիւններով։

Արցախի մէջ հայը ոչ միայն ապրած է, այլեւ՝ կառուցած է, սորվեցուցած է, աղօթած է, ստեղծած է համայնք, պահած է դպրոց, շէնցուցած է քաղաք ու գիւղ։

Ուստի, երբ հարց կը հնչէ՝ “ինչո՞վ էր Արցախը մերը”, պատասխանը տրուած է այս վիճակագրութեամբ․ 190,000 հայ բնակչութեամբ, 226 գիւղով, 221 եկեղեցիով, 68 դպրոցով, 4,586 աշակերտով, 102 ուսուցիչով եւ Շուշիի տասնեակ հազարաւոր հայ բնակչութեամբ։

Երբ 1851-2020 թուականներուն փաստաթուղթերով արձանագրուած են հարիւրաւոր հայկական բնակավայրեր, մինչեւ 190,000 հայ բնակչութիւն, տասնեակ դպրոցներ, հազարաւոր աշակերտներ, ուսուցիչներ եւ հարիւրաւոր եկեղեցիներ, “Արցախը հայկական չէ եղած” պնդումը պարզապէս չի դիմանար թիւերու ծանրութեան, որովհետեւ պատմութիւնը կը գնահատուի փաստերով, իսկ փաստերը յստակ են՝ Արցախը եղած է հայկական ոչ թէ յայտարարութիւններով, այլ այնտեղ ապրած, ստեղծած ու իր ներկայութեամբ այդ հողը հազարամեակներով հայկական պահած հայ ժողովուրդի կեանքով»,- գրած է Տէր Արարատը։