Хетты. Народ, который поклонялся двуглавому орлу

  • by Éditeur, 27 декабря, 2017 in История
1245 просмотры
Хеттская держава была одной из самых влиятельных сил на карте Древнего мира. Здесь появилась первая конституция, хетты первыми использовали боевые колесницы и почитали двуглавого орла. Царство Мира Государство хеттов была одним из самых могущественных царств Древнего мира, она простиралась от Западная Армения до Эгейского моря на западе и от Черного моря на севере почти до Леванта. Империя хеттов поглотила царство Митанни, завладела Северной Сирией, колонизовала западную окраину Малой Азии и конкурировала за владычество с самим Египтом. Колнониальная и завоевательная политика хеттов была характерна тем, что они стремились решить территориальные конфликты не за счет военных побед, а при помощи дипломатии. Именно при помощи заключения договоров хеттов с представителями элиты соседних государств к державе были присоединены Алалах и Хальпа, Тархунтасса и Каркемиш. Немецкий историк Франк Штарке писал о хеттах: "Если никакие мирные требования не помогали, хеттский царь предупреждал своего противника: "Боги станут на мою сторону и решат дело в мою пользу". Хетты не брали с покоренных земель неподъемной дани и даже часто оставляли у власти аннексированной территории прежнего правителя, лишая его, однако, права на проведение независимой политики. Самым сильным противником Хеттской державы был Египет. В 1275 году до нашей эры недалеко от сирийского города Кадеш состоялось сражение между войсками Рамзеса II и хеттским войском Муваталли II. Эта битва стала первой в истории, чье описание мы можем в источниках обеих воюющих сторон и последней битвой в истории Бронзового века - хетты уже использовали железное оружие. Долгое сражение так и не привело ни к чьей победе.  Муваталли предложил египетскому фараону перемирие, Рамзеc согласился. Хеттские источники приписали в итоге победу хеттам, египетские - египтянам. Хетты покорили Арцаву, Аххияву, Мису, Вилусу и другие государства на западе Анатолии. Но покоренные восстали и вступили с жившими на островах Эгейского моря "народами моря"  антихеттскую коалицию. Между 1200 и 1190 годами до н.э. они дошли до столицы хеттов Хаттусы. Город был взят штурмом. Первая конституция Хетты очень трепетно относились к юридическим вопросам, поскольку считали, что договоры заключаются не только между людьми, но и перед богами. Нарушение закона приравнивалось к оскорблению богов. Хеттские законы были святыней, их высекали на табличках из железа, серебра и золота, хранили в храмах. В царские дворцы же отправлялись только глиняные копии законов, по которым мы сегодня можем судить о юридической системе хеттов. В хеттских законах много интересного. Так, правитель захваченной территории заключал со "страной хеттов" договор. Именно со страной, а не с правителем державы. Государство хетты чтили больше, чем правителя, который не правит страной, а только служит ей. В этом принципиальное отличие Хеттской державы от восточных деспотий Древнего мира. Первая известная истории конституция была создана хеттами - указ царя Телепину (около 1500 года до новой эры), он реформировал систему передачи власти в стране и описывал действующие органы управления, четко разграничивая их полномочия. Царь был символом единения страны, тулия - совет старейшин - был советом министров и полководцев, панкусом назывался военный совет, куда входили члены рода, высшие сановники и воины. Панкус также можно считать первым конституционным судом, в спорных случаях он решал вопросы престолонаследия и имел право голоса при выборе наказаний для преступников. По принципам своей работы Панкус можно сравнить с германским тингом. То разграничение прав, которое утвердил царь Телепину, сохранялось в Хеттской державе три века, вплоть до её падения. Без календаря Серьезное исследование истории Хеттской державы началось только в XX веке. В 1906 году был обнаружен  Богазкёйский архив царей Хатти, в 1915-1916 годах чешский лингвист Бедржих Грозный расшифровал хеттскую письменность. Проблемой для историков стало то, что хетты никогда не сообщали точные даты. В их "таблицах о мужественных деяниях" царей много пометок "на следующий год", но год отчета неизвестен. Хетты не отсчитывали своей истории с определеного момента и не отмечали времени правления своих правителей. Хронологию Хеттской державы мы знаем по источникам её соседей. Религия Религия хеттов была смесью местных и государственных культов. Верховным богом считался бог Грозы Тешибу. Его изображали с молнией и топором в руках, в виде возничего колесницы, запряженной быками. Пантеон хеттских богов был обширен и мог видоизменяться в зависимости от доминирования того или иного культа. Почитались у хеттов и изображения животных. Так, хорошо нам известный двуглавый орел пошел именно от хеттов. Богослужения хетты проводили как в святилищах под открытым небом (скальное святилище в Язылыкая), так и в храмах. Циклопическая кладка одного из хеттских храмов была обнаружена Богазкее. Язык В Хеттской империи было распространено восемь языков. На хеттском и аккадском говорили цари во время официальных церемоний, на хурритском обычно писались тексты. Словари, которыми пользовались писцы, составлялись на основе шумерских знаков. Уже упоминавшийся чешский лингвист Бедржих Грозный  в 1915 году доказал индоевропейское происхождение хеттского и лувийского языков. Дальнейшие исследования выявили, что от этих языков происходили ликийский, карийский, лидийский, сидетский и ряд других языков Малой Азии I тыс. до нашей эры. Интересно, что в хеттском языке практически перед каждым словом ставилось "nu". Если вы вдруг скажете "ну" в качестве слова-паразита, можно сослаться на свои хеттские корни. Куда исчезли хетты? Остается вопрос: куда исчезли хетты? Иоганн Леман в своей книге "Хетты. Народ тысячи богов" приводит версию того, что хетты ушли на север, где ассимилировались с германскими племенами. Тацит упоминал хеттов в своем описании германских племен. Он писал: "По сравнению с другими германцами хатты чрезвычайно благоразумны и предусмотрительны… И что совсем поразительно и принято лишь у римлян с их воинской дисциплиной, больше полагаются на вождя, чем на войско". Эта версия пока остается только лишь версией. Сообщает Russian7.ru новостное агенства.     Խեթական կայսրությունը Հին Աշխարհի ամենաազդեցիկ ուժերից մեկն էր։ Այստեղ ի հայտ եկավ առաջին սահմանադրությունը, խեթերն առաջինը կիրառեցին մարտակառքերը և պաշտում էին երկգլխանի արծվին։ Աշխարհակալ թագավորություն Խեթական պետությունը ամենազորեղ թագավորությունն էր Հին Աշխարհում, այն ձգվում էր Արևմտյան Հայաստանից մինչև Արևելք դեպի Էգեյան ծով և Սև ծովից դեպի հյուսիս, գրեթե մինչև Լիբանան։ Խեթական կայսրությունը կուլ տվեց Միտանիի թագավորությունը, իշխեց Հյուսիսային Սիրիային, գաղութացրեց Փոքր Ասիայի ծայրամասերը և մրցակցում էր նույն Եգիպտոսի հետ։ Խեթերի գաղութարար և զավթողական քաղաքականությունը բնորոշ էր այն բանով, որ նրանք ձգտում էին լուծել տարածքային հակամարտություններ ոչ միայն ռազմական հաղթանակների հաշվին, այլև դիվանագիտության շնորհիվ։ Հենց համաձայնագրերի կնքման շնորհիվ հարևան երկրների վերնախավերի հետ, կայսրությանը միացվեցին Ալալախը և Խալպան, Թարխունտասան և Կարքեմիշը։ Գերմանացի պատմաբան Ֆրանկ Շտարկեն խեթերի մասին գրել է․ «Եթե խաղաղության  որևէ տեսակի պահանջները չէին օգնում, խեթական թագավորը զգուշացնում էր իր հակառակորդին.  «Աստվածները կդառնան իմ կողմը և հարցը կլուծեն իմ օգտին»։ Խեթերը նվաճված հողերից մեծ տուրք չէին պահանջում, անգամ հաճախ նախկին առաջնորդին կից տարածքները թողնում  էին նրա տիրապետության տակ, բայց այնուամենայնիվ, նրան զրկելով անկախ քաղաքականություն վարելու իրավունքից: Խեթական կայսրության ամենաուժեղ հակառակորդն էր Եգիպտոսը։ Մ․թ․ա․ 1275թ․ սիրիական Քադեշ քաղաքից ոչ այնքան հեռու տեղի ունեցավ Ռամզես II-ի և Մուվատալի II-ի զորքերի բախումը։ Այս ճակատամարտն աշխարհում առաջինն էր, որ արձանագրվել է երկու հակառակորդների կողմից էլ: Սա Բրոնզե դարի վերջին ճակատամարտն էր, իսկ խեթերն արդեն կիրառում էին երկաթե զենքեր։ Երկար ճակատամարտը ոչ մեկին հաղթանակ չբերեց։ Մուվատալին եգիպտացի փարավոնին հաշտության կանչեց:  Ռամզեսը համաձայնվեց։ Խեթական աղբյուրները գրում են, որ արդյունքում հաղթեցին խեթերը, եգիպտացիներն էլ իրենց են վերագրում այդ հաղթանակը։ Խեթերը գրավեցին Արծավան, Ախիյավան, Միսան, Վիլուսուն և այլ երկրներ։ Բայց ապստամբները ոտքի ելան և Էգեյան ծովի կղզիներում ապրող ժողովուրդների հետ հակախեթական կոալիցիա կազմեցին։ Մ․թ․ա․ 1200-1190թթ-երի ընթացքում նրանք հասան մինչև մայրաքաղաք Խաթթուսաս։ Քաղաքը գրավվեց հեղաշրջման միջոցով։ Առաջին սահմանադրությունը Խեթերը շատ լուրջ էին վերաբերվում իրավական հարցերին, քանի որ գտնում էին, որ համաձայնագրերը կազմվում էին ոչ միայն մարդկանց, այլև աստվածների առաջ։ Օրենքի խախտումը հավասարվում էր աստվածներին վիրավորելու հետ։ Խեթական օրենքները սրբություն էին, դրանք կախում էին երկաթե, ոսկե, արծաթե ցուցանակների վրա և պահվում էին տաճարներում։ Պալատ էր տարվում միայն կավե կրկնօրինակը, որոնց շնորհիվ այսօր կարող ենք գնահատել խեթերի իրավական համակարգը: Խեթական օրենքներում շատ հետաքրքիր կետեր կային: Այսպես, զավթված հողի առաջնորդը «խեթերի երկրի հետ» պայմանագիր էր կնքում: Հենց երկրի, այլ ոչ թե թագավորի: Նրանք գտնում էին, որ թագավորը չի կառավարում երկիրը, այլ ծառայում է երկրի համար: Դրանում էր կայանում Խեթական կայսրության նշանակալի տարբերությունը, հնագույն աշխարհի արևելյան երկրներից: Աշխարհում մեզ հայտնի առաջին սահմանադրությունը կազմվել է խեթերի կողմից: Եղել է Տելեպինոս արքայի հրամանով (մ.թ.ա. 1500 թ.), ով բարեփոխեց երկրում իշխանության ղեկը հանձնելու համակարգը և նկարագրեց գործող ղեկավարող մարմինների գործունեությունը՝ հստակ սահմանափակելով նրանց պարտականությունները: Արքան երկրի միավորման խորհրդանիշն էր: Մեծերի խորհուրդը՝  նախարարների և հրամանատարների խորհուրդն էր, զինվորական խորհրդի մեջ էին մտնում բարձրստիճան պաշտոնյաներ և զինվորականներ: Այս խորհուրդը կարելի է նաև կոչել առաջին սահմանադրական դատարանը, որը վիճելի դեպքերում որոշում էր գահաժառանգի հարցը և հանցագործներին պատիժ ընտրելիս ձայնի իրավունք ուներ: Իր աշխատելավոճով այս խորհուրդը նման էր հին գերմանական խորհրդին: Այն իրավունքների սահմանափակումները, որը հաստատել էր Տելեպինոս արքան, Խեթական կայսրությունում պահպանվեցին երեք դար, մինչև թագավորության անկումը: Առանց թվագրության Խեթական կայսրության լուրջ ուսումնասիրություններն սկսվեցին XX դարում: 1906թ. Բողազկյոյի արխիվը բացահայտեց  խեթական արքաների ցանկը, 1915-1916թթ. չեխ լեզվաբան Բեդրժիխ Հրոզնին վերծանեց  խեթական գրերը: Պատմբանների խնդիրն այն էր, որ խեթերը երբեք չէին հայտնում հստակ տարեթվեր: Նրանց արքաների քաջագործությունների մասին շատ գրվածքներում տեսնում ենք «հաջորդ տարի» արտահայտությունը, բայց արձանագրության տարեթիվը հայտնի չէ: Խեթերը չեն ժամանակագրել իրենց պատմությունը կոնկրետ պահից և չեն նշել արքաների կառավարման ժամկետները: Խեթական կայսրության ժամանակագրության մասին տեղեկանում ենք նրա հարևաններից: Կրոնը Խեթերի կրոնը տեղական և պետական կուռքերի խառնուրդ էր: Գերագույնը՝ ամպրոպի աստվածն էր՝ Թեշիբը: Նրան պատկերում էին կայծակով, կացինը ձեռքին՝ մեծանիվ կառքով լծված ցուլերով: Խեթական աստվածների պանթեոնը հսկայական էր և կարող էր փոխվել կախված այս կամ այն կուռքի գերակայությունից: Խեթերը պաշտել են նաև կենդանիներին: Մեզ քաջ հայտնի երկգլխանի առյուծը գալիս է հենց խեթերից: Երկրպագությունն իրականացնում էին ինչպես բաց երկնքի տակ, այնպես էլ տաճարներում: Խեթական շրջանի տաճարի կիկլոպյան շարվածք է հայտնբերվել Խաթթուսասում: Լեզուն Խեթական թագավորությունում տարածված էր ութ լեզու: Արքաները պաշտոնական արարողությունների ժամանակ խոսում էին խեթերեն և աքքադերեն, հուրիերեն սովորաբար գրվում էին արձանագրությունները: Բառարանները, որոնցից օգտվում էին գրչակները, կազմված էին հիմնականում շումերական նշաններից: 1915-ին Հրոզնին ապացուցեց խեթերենի և լուվիերենի հնդեվրոպական ծագումը: Հետագա ուսումնասիրությունները պարզեցին, որ այդ լեզուներից ծագել են լիդիերենը, կարերենը և Փոքր  Ասիայի մի շարք այլ լեզուներ մ.թ.ա. I դարում: Ո՞ւր անհետացան խեթերը Հարց է ծագում՝ ուր անհետացան խեթերը: Իոհան Լեմանն իր «Խեթերը. Հազարավոր աստվածների ժողովուրդը» գրքի մեջ առաջ է քաշում մի տարբերակ, որ խեթերը արտագաղթել են հյուսիս, որտեղ ձուլվել են գերմանական ցեղերի հետ: Նա գրում է. «Համեմատելով գերմանացիների հետ՝ խեթերը չափազանց բարեկիրթ են և հաշվենկատ… և որ ամենազարմանալին է և ընդունված է միայն հռոմեացիների մոտ, ըստ նրանց ռազմական վարգականոնի՝ ավելի շատ հույսը դնում են Աստծո, քան զինվորի վրա»: Աղբյուրը՝ Russian7.ru  լրատվական գործակալություն: