Могут ли курды и армяне развалить Турцию

  • by Éditeur, 28 сентября, 2016 in Мировая Политика
348 просмотры
Назревает новый передел границ на Ближнем Востоке
Станислав Тарасов, 27 Сентября 2016, 17:35 — REGNUM Министр экономики Турции Нихат Зейбекчи сделал резонансное заявление в связи с попыткой переворота в Турции 15 июля. На встрече с представителями общественных организаций и предпринимателями он заявил, что «целью попытки переворота в Турции был раздел страны между Арменией и Курдистаном». По его словам, они «хотят сделать реальностью разделенные 100 лет назад карты». Ранее, в мае нынешнего года, незадолго до неудавшегося переворота, президент Турции Реджеп Тайип Эрдоган на празднествах, посвященных 463-й годовщине падения столицы Византийской империи, заявлял, что «многие страны желают отомстить туркам за взятие Стамбула (Константинополя) в 1453 году. «Однако никому не под силу разрушить нашу страну. После завоевания Стамбула турки разместились в Анатолии и Фракии и не собираются уходить с этих земель», — подчеркивал он.
Заявления министра Зейбекчи о картах столетней давности и президента Эрдогана объединяет одна дата: 16 мая 1916 года Великобритания и Франция путем обмена нотами между высокопоставленными дипломатами заключили соглашение Сайкса-Пико, которое предполагало раздел значительной части территории Османской империи между союзниками по окончании Первой мировой войны. Французам должны были отойти юго-восток современной Турции, северный Ирак, Сирия и Ливан. Британцы же получали контроль над южными и центральными областями современного Ирака. На территории между двумя этими зонами (сегодня здесь расположены часть Сирии, Иордания, западный Ирак и северо-восточная часть арабского полуострова) планировалось создать арабское королевство под британо-французским протекторатом. Присоединилась к соглашению и Россия, которой были обещаны проливы Босфор и Дарданеллы. Впоследствии эти планы претерпели изменения, но в Турции до недавнего времени относились к этому просто как к драматическому для национальной истории факту, подобно тому, как в Советском Союзе и в современной России сегодня воспринимается заключенный большевиками с Германией и ее союзниками по Первой мировой войне Брестский договор марта 1918 года. Стоило ли Анкаре только из-за круглой даты ворошить прошлое, даже если вспоминать продолжение соглашения Сайкс-Пико в варианте подписанного 10 августа 1920 года договора в городе Севре Францией, Великобританией, САСШ (США), Италией, Японией, Бельгией, Грецией, Польшей, Португалией, Румынией, Королевством сербов, хорватов и словенцев (будущей Югославией), Хиджазом, Чехословакией и Арменией с одной стороны и правительством потерпевшей поражение в мировой войне турецкой Османской империи с другой? Он интернационализировал Стамбул и Босфор, отдав куски анатолийской территории грекам, курдам, армянам, французам, англичанам и итальянцам. Тогда Османская империя официально признала Армению, как суверенное государство, при этом и турки, и армяне соглашаются поручить лично американскому президенту Вильсону определение границ. 20 ноября 1920 года Вильсон предлагает отдать армянам территории, которые до этого входили в Османскую империю: значительную часть областей Вана, Эрзерума, Битлиса и особенно Трапезунда с выходом к Черному морю.
Севрский договор просуществовал недолго, породив в Турции только «психологический синдром», потому что армянский вопрос в этой стране был «решен» в 1914—1915-х годах. Что касается курдов, то, по мнению профессора-исламоведа Базельского университета Мауруса Райнковски, «при заключении Севрского мирного договора в 1920 году была только расплывчатая формулировка о курдском субъекте в Восточной Анатолии, а в Лозаннском мирном договоре 1923 года курды и вовсе не упоминались». Так что, тогда от армян и курдов — по разным причинам — в Турции оставалась только историческая символика, а в период президентства Мустафы Кемаля и его идейных приемников появился запас прочности и государственной устойчивости, что было важно в быстро меняющейся турбулентной среде, каковой является Ближний Восток. Поэтому для пробуждения турецких исторических теней необходимы были определенные внутренние и внешние условия, которые, накладываясь друг на друга, создавали бы сложную и запутанную геополитическую картину, при которой каждый шаг Анкары не упрощал бы ситуацию, а только ее усложнял. И вот после того, когда в Турции правящая партия «Справедливость и развитие» стала отказываться от идейного наследия Мустафы Кемаля, вступила на путь так называемой мягкой исламизации, ввязавшись под парусами взятой на вооружение внешнеполитической неоосманской доктрины в «арабскую весну» на Ближнем Востоке и в Северной Африке, а затем и в Сирии. После чего американские эксперты — Foreign Policy in Focus (более известная как FPIF) и Federation of American Scientist (FAS), Bipartisan Policy Center — выступили с открытым прогнозом о «скором распаде Турции» и вспомнили о соглашении Сайкса-Пико. По их мнению, «почти 100 лет план Сайкса-Пико обеспечивал стабильность региона, но после американского вторжения в Ирак в 2003 году все изменилось». Ирак с 2003 года фактически разделен на три зоны, находящиеся соответственно под контролем шиитов, суннитов и курдов. Раздел Ирака и потенциально Сирии на три составляющие — шиитскую, суннитскую и курдскую — привел бы к возникновению как минимум шести новых микрогосударств, однородных по этническому и религиозному составу. Этому подыграл и президент Турции Эрдоган, который подчеркнул, что «все конфликты в регионе имеют в качестве первопричины события столетней давности», а «соглашение Сайкса-Пико возвело искусственные барьеры между мусульманскими народами и лишило Турцию естественной зоны влияния в регионе».
Но самое интригующее еще и в том, что против сохранения «искусственных границ Сайкс-Пико» на Ближнем Востоке открыто выступил и ИГИЛ (структура, запрещенная в России). Наконец, о своих правах заявили турецкие и сирийские курды. В этой связи становится понятным, почему нынешняя гражданская война в Сирии и экспансия ИГИЛ стали результатом совместных действий Турции и исламистских движений: в стратегии этого альянса прослеживается стремление наказать и разрушить «новые» государства — Сирию и Ирак, а также восстановить — но только «свой» — халифат. На этом фоне особую значимость приобретает, как отмечает экс-министр иностранных дел Германии Йошка Фишер, фактор признания геноцида армян во время Первой мировой войны. По факту, курдская проблема спроецирована после Ирака на Сирию, а теперь уже и на Турцию. Сейчас Анкара всерьез обеспокоена поддержкой, оказываемой США сирийским курдам, и предполагает, что в дальнейшем курдская проблема на Ближнем Востоке может каким-то образом увязываться с армянским вопросом, но не обязательно с нынешней Арменией, что этот вопрос вновь может быть разыгран ведущими державами, причем, не только в отношении Турции, но и даже в отношении Азербайджана, но по разным сценариям. Если в Турции появится так называемый «армянский очаг», о чем уже открыто рассуждают многие турецкие эксперты, то может быть определен западный вектор развития армянского вопроса наряду с российским, которого придерживается Ереван. Но пока никто не знает, как и в каком формате произойдет и произойдет ли вообще реанимация армянского вопроса в контексте событий на Ближнем Востоке, поскольку, в отличие от курдов, армяне не располагают в регионе необходимой геополитической мощью. Поэтому вряд ли обосновано обвинение турецкого министра Зейбекчи незадачливых путчистов в том, что они «готовили раздел страны между Арменией и Курдистаном». Но Турцию привели к такой точке, к такой основе, на которой можно разыграть любую игру. Сайкс и Пико разделили регион, а в наши дни, когда рушатся границы, может и должно появиться новое соглашение. Каким оно будет, и кто будет выносить окончательный вердикт, покажет время. Подробности: https://regnum.ru/news/polit/2185556.html Любое использование материалов допускается только при наличии гиперссылки на ИА REGNUM.
Regnum-ի քաղաքական մեկնաբան Ստանիսլավ Տարասովն այսօր անդրադարձել է թուրք նախարարի հայտարարությանը, թե Գյուլենը հեղափոխությամբ փորձում է Թուրքիան բաժանել հայերի և քրդերի միջև: Մերձավոր Արևելքում հասունանում է սահմանների նոր բաժանում Թուրքիայի էկոնոմիկայի նախարար Նիհաթ Զեյբեքչին աղմկոտ հայտարարություն է արել հուլիսի 15-ին Թուրքիայում տեղի ունեցած հեղաշրջման փորձի առնչությամբ: Հասարակական կազմակերպությունների ու ձեռներեցների հետ հանդիպման ժամանակ նա հայտարարել է, որ «Թուրքիայում հեղաշրջման փորձի նպատակը եղել է երկիրը Հայաստանի ու Քրդստանի միջև բաժանելը»: Նրա խոսքով` «նրանք ցանկանում են իրականություն դարձնել 100 տարի առաջ գծագրված քարտեզը»: Ավելի վաղ, այս տարվա մայիսին, չստացված հեղաշրջումից մի փոքր առաջ, Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը Բյուզանդիայի կայսրության մայրաքաղաքի անկման 463-րդ տարեդարձին նվիրված տոնակատարությունների ժամանակ հայտարարել էր, որ «շատ երկրներ ցանկանում են թուրքերից վրեժ լուծել 1453 թ. Ստամբուլը (Կոստանդնուպոլիսը) գրավելու համար»: «Սակայն ոչ ոք չի կարող կործանել մեր երկիրը: Ստամբուլը գրավելուց հետո թուրքերը տեղակայվել են Անատոլիայում և Ֆրակիայում և չեն պատրաստվում հեռանալ այդ հողերից»,- ընդգծել է նա: Նախարար Զեյբեքչիի` հարյուր տարվա վաղեմության քարտեզների ու նախագահ Էրդողանի հայտարարությունները միավորում է մեկ տարեթիվ` 1916 թ. մայիսի 16-ին Մեծ Բրիտանիան ու Ֆրանսիան բարձրաստիճան դիվանագետների մակարդակով նոտաներ են փոխանակել և կնքել Սայքս-Պիկոյի համաձայնագիրը, որը նախատեսում էր Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո Օսմանյան կայսրության տարածքի զգալի մասը բաժանել դաշնակիցների միջև: Ֆրանսիացիները պետք է ստանային ժամանակակից Թուրքիայի հարավ-արևելքը, հյուսիսային Իրաքը, Սիրիան և Լիբանանը: Իսկ բրիտանացիները հսկողություն էին ստանալու ժամանակակից Իրաքի հարավային և կենտրոնական շրջանների վրա: Այդ երկու գոտիների միջև ընկած տարածքում (այսօր այստեղ գտնվում են Սիրիայի մի մասը, Հորդանանը, Արևմտյան Իրաքը և Արաբական թերակղզու հյուսիս-արևելյան մասը) ծրագրվում էր ստեղծել Արաբական թագավորություն` բրիտանա-ֆրանսիական հովանավորության ներքո: Համաձայնագրին միացել էր նաև Ռուսաստանը, ում խոստացել էին հանձնել Բոսֆորի ու Դարդանելի նեղուցները: Հետագայում այդ ծրագրերը ենթարկվել էին փոփոխության, բայց մինչև վերջերս Թուրքիայում դրան վերաբերվում էին որպես ազգային պատմության համար դրամատիկ մի փաստի, ճիշտ այնպես, ինչպես Խորհրդային Միությունում և ժամանակակից Ռուսաստանում այսօր ընկալում են Գերմանիայի բոլշևիկների ու նրա դաշնակիցների միջև 1918 թ. մարտին կնքված Բրեստի պայմանագիրը: Արդյոք արժե՞ր, որ ընդամենը կլոր տարելիցի համար Թուրքիան հիշեր անցյալը, նույնիսկ եթե հիշենք Սայքս-Պիկոյի համաձայնագրի շարունակությունը` 1920 թ. օգոստոսի 10-ին Սևր քաղաքում Ֆրանսիայի, Մեծ Բրիտանիայի, ԱՄՆ-ի, Իտալիայի, Ճապոնիայի, Բելգիայի, Հունաստանի, Լեհաստանի, Պորտուգալիայի, Ռումինիայի, Սերբերի, խորվաթների ու սլովենացիների թագավորության (ապագա Հարավսլավիան), Խիջազի, Չեխոսլովակիայի և Հայաստանի` մի կողմից և համաշխարհային պատերազմում պարտություն կրած Օսմանյան կայսրության կառավարության միջև` մյուս կողմից կնքված պայմանագիրը: Այն ինտերնացիոնալացնում էր Ստամբուլն ու Բոսֆորը, անատոլիական տարածքների հատվածներ տալով հույներին, քրդերին, հայերին, ֆրանսիացիներին, անգլիացիներին ու իտալացիներին: Այն ժամանակ Օսմանյան կայսրությունը պաշտոնապես ճանաչել էր Հայաստանը` որպես ինքնիշխան պետություն, ընդ որում, և թուրքերը, և հայերը համաձայնել էին ԱՄՆ նախագահ Վիլսոնին հանձնել սահմանների բաժանումը: 1920 թ. նոյեմբերի 20-ին Վիլսոնն առաջարկել էր հայերին տալ տարածքներ, որոնք մինչ այդ կազմում էին Օսմանյան կայսրության մաս: Խոսքը Վանի, Էրզրումի, Բիթլիսի ու Տրապիզոնի նահանգների զգալի հատվածի մասին էր, որի միջոցով ելք էր ապահովվում դեպի Սև ծով: Սևրի պայմանագիրը երկար կյանք չունեցավ` Թուրքիայում առաջացնելով միայն «հոգեբանական ախտանիշ», քանի որ հայկական հարցն այդ երկրում «լուծվել» էր դեռ 1914-1915 թվականներին: Ինչ վերաբերում է քրդերին, ապա Բազելի համալսարանի դասախոս իսլամագետ Մաուրուս Ռայնկովսկու կարծիքով, «1920 թ. Սևրի համաձայնագրում միայն լղոզված ձևակերպում կար Արևելյան Անատոլիայում քրդական սուբյեկտի մասին, իսկ Լոզանի` 1923 թ. պայմանագրում քրդերն ընդհանրապես չէին հիշատակվում»: Այնպես որ, այն ժամանակ հայերից ու քրդերից Թուրքիայում մնացել էր միայն պատմական սիմվոլիկան, իսկ Մուսաֆատ Քեմալի ու նրա գաղափարական իրավահաջորդների կառավարման օրոք առաջացել էր կայունության և պետության ամրության պաշար, ինչը շատ կարևոր էր արագ փոփոխվող այնպիսի տուրբուլենտային միջավայրում, ինչպիսին Մերձավոր Արևելքն էր: Ու ահա, այն բանից հետո, երբ Թուրքիայի իշխող «Արդարություն և զարգացում» կուսակցությունն սկսեց հրաժարվել Մուսաֆատ Քեմալի գաղափարական ժառանգությունից, բռնեց, այսպես կոչված, մեղմ իսլամականացման ուղին: Դրանից հետո ամերիկյան փորձագետները Foreign Policy in Focus (FPIF), Federation of American Scientist (FAS), Bipartism Policy Center կազմակերպություններից հանդես եկան «Թուրքիայի շուտափույթ փլուզման» մասին բացահայտ կանխատեսմամբ և հիշեցին Սայքս-Պիկոյի համաձայնագիրը: Նրանց կարծիքով, «գրեթե 100 տարի առաջ Սայքս-Պիկոյի ծրագիրն ապահովում էր տարածաշրջանի կայունությունը, բայց 2003 թ. Իրաք ամերիկյան ներխուժումից հետո ամեն ինչ փոխվել է»: 2003 թ. հետո Իրաքը փաստացի բաժանաված է երեք գոտիների, որոնք գտնվում են համապատասխանաբար շիաների, սուննիների ու քրդերի ազդեցության տակ: Իրաքի ու պոտենցիալ առումով Սիրիայի բաժանումը երեք մասի` շիական, սուննիական ու քրդական, կհանգեցներ առնվազն վեց նոր միկրոպետությունների առաջացման, որոնք միանման կլինեն իրենց էթնիկական ու կրոնական կազմով: Այս առումով Թուրքիայի նախագահ Էրդողանն ընդգծել է, որ «տարածաշրջանում բոլոր հակամարտությունները իրենց ակունքում հետևանք են հարյուրամյա վաղեմության իրադարձությունների», իսկ «Սայքս-Պիկոյի համաձայնագիրը արհեստական պատնեշներ է ստեղծել մահմեդական ժողովուրդների միջև ու Թուրքիային զրկել տարածաշրջանում ազդեցության բնական գոտուց»: Բայց ամենահետաքրքիրը նաև այն է, որ Մերձավոր Արևելքում «Սայքս-Պիկոյի արհեստական սահմանների» պահպանման դեմ է հանդես եկել նաև ԻԼԻՊ-ը: Վերջապես, իրենց իրավունքների մասին հայտարարել են թուրք և սիրիացի քրդերը: Այս առումով հասկանալի է դառնում, թե ինչու են ներկայիս քաղաքացիական պատերազմը Սիրայում և ԻԼԻՊ-ի էքսպանսիան դարձել Թուրքիայի ու իսլամական շարժումների համատեղ գործողությունների արդյունք` այդ միության ռազմավարության մեջ նշմարելի է «նոր» պետություններին` Սիրիային ու Իրաքին պատժելու և կործանելու, ինչպես նաև «սեփական» խալիֆայությունը վերականգնելու ձգտում: Այս համատեքստում, ինչպես նշում է Գերմանիայի նախկին արտգործնախարար Յոշկա Ֆիշերը, առանձնակի նշանակություն է ձեռք բերում Առաջին համաշխարհային պատերազմի օրերին հայերի ցեղասպանության ճանաչումը: Փաստացի, քրդական խնդիրը Իրաքից հետո պրոյեկտվել է Սիրիայի, իսկ հիմա արդեն Թուրքիայի վրա: Հիմա Անկարան լրջորեն մտահոգված է սիրիական քրդերին ԱՄՆ-ի կողմից տրվող աջակցությամբ, ու ենթադրում է, որ հետագայում Մերձավոր Արևելքում քրդական հարցը կարող է ինչ-որ ձևով կապվել հայկական հարցի հետ, բայց ոչ անպայման ներկայիս Հայաստանի հետ, որ այդ հարցը կարող է կրկին խաղարկվել առաջատար տերությունների կողմից, ընդ որում, ոչ միայն Թուրքիայի, այլ նաև Ադրբեջանի դեմ` տարբեր սցենարներով: Եթե Թուրքիայում առաջանա այսպես կոչված «հայկական օջախ», ինչի մասին արդեն բացահայտ խոսում են շատ թուրք փորձագետներ, ապա կարող է որոշվել հայկական հարցի զարգացման արևմտյան վեկտորը` ռուսականի հետ մասին, որին կողմ է Երևանը: Բայց առայժմ ոչ ոք չգիտի, թե ինչպես և ինչ ձևաչափով տեղի կունենա և արդյոք տեղի կունենա՞ հայկական հարցի «վերակենդանացումը» Մերձավոր Արևելքում տեղի ունեցող իրադարձությունների համատեքստում, քանի որ ի տարբերություն քրդերի, հայերը տարածաշրջանում չունեն աշխարհաքաղաքական անհրաժեշտ հզորություն: Ուստի հազիվ թե հիմնավորված է թուրք նախարար Զեյբեքչիի մեղադրանքը ապստամբներին, թե նրանք «պատրաստում էին երկրի բաժանումը Հայաստանի ու Քրդստանի միջև»: Բայց Թուրքիային բերել են մի կետի, մի հարթության, որի վրա կարելի է գործի դնել ցանկացած խաղ: Սայքսն ու Պիկոն բաժանել էին տարածաշրջանը, իսկ մեր օրերում, երբ սահմաններ են կործանվում, կարող է և պետք է ի հայտ գա նոր համաձայնություն: Թե ինչպիսին այն կլինի և ով կկայացնի վերջնական որոշումը, ցույց կտա ժամանակը:     http://nyut.am/?p=128233&l=am