Րաֆֆի Արտալճեան
Կելիպոլիի հայկական թաղամասը ժամանակին եղած է շուրջ 1200–1500 հայերու տուն։ Սուրբ Թորոս եկեղեցիին շուրջ ձեւաւորուած այս համայնքը դարեր շարունակ պահպանած է իր հայկական կեանքն ու աւանդոյթները։ Սակայն այսօր այդ աշխարհէն գրեթէ ոչինչ մնացած է․ եկեղեցիները, դպրոցներն ու գերեզմանատուները անհետացած են, իսկ անցեալին մասին կը վկայեն միայն փաստաթուղթերը, լուսանկարներն ու ընտանեկան յիշողութիւնները։
Հեղինակին մայրական մեծ մայրը՝ Ազատուհի Գալֆայեան, ծնած է 1915 թուականի Սեպտեմբեր 14-ին, Կելիպոլիի հայկական թաղամասի թիւ 54 տունին մէջ՝ Բարսեղ եւ Կուտցի Արութեաններու ընտանիքին մէջ։
Առաջին աշխարհամարտէն ետք Կելիպոլի հասած դաշնակից ուժերու ֆրանսացի հրամանատարը բնակութեան համար կ՚ընտրէ Արութեաններու ընդարձակ տունը։ Ընտանիքը ստիպուած կ՚ըլլայ լքելու իր տունը եւ բնակելու հարեւան ախոռին մէջ։ Ընտանեկան յիշողութեան համաձայն՝ Կուտցի խանումը, չհանդուրժելով այդ նուաստացումը, կը թունաւորէ հրամանատարին սիրելի կատուն։ Անկէ ետք Արութեաններու ընտանիքը կը վտարուի Կելիպոլիէն եւ կը տեղափոխուի Ալեքսանդրիա՝ Եգիպտոս։
Տասնամեակներ շարունակ Կելիպոլին ընտանիքին համար գոյութիւն ունեցած է միայն յիշողութիւններու մէջ։ Սակայն 2002-ին յայտնաբերուած փաստաթուղթ մը կը վերադարձնէ այդ անցեալը։ Լոս Անճելըսի մէջ Թուրքիոյ հիւպատոսարանին մէջ պահպանուած քաղաքացիական արխիւներէն ստացուած՝ Ազատուհի Գալֆայեանի ծննդեան վկայականը պաշտօնապէս կը հաստատէր անոր ծննդավայրը՝ Կելիպոլի, թիւ 54 տուն։
Այսօր այդ փաստաթուղթը պարզապէս ծննդեան վկայական չէ։ Անիկա ընտանեկան պատմութեան եւ անհետացած հայկական համայնքի կարեւոր վկայութիւն մըն է։ Թիւ 54 տունը, որ այլեւս գոյութիւն չունի, կը շարունակէ ապրիլ սերունդէ սերունդ փոխանցուող յիշողութեան մէջ։
Ինչպէս կը գրէ հեղինակը, քանի դեռ Կուտցի խանումին պատմութիւնը կը պատմուի, Կելիպոլիի թիւ 54 տունը չի կորսուիր։