Արեւմտեան Հայաստանի գիւղերու մէջ պահպանուած համշէներէնը

  • by Western Armenia, April 12, 2024 in Հասարակութիւն
50 դիտում

Համշենցիներու եւ համշէներէնի վերաբերեալ ուսումնասիրութիւններու մէջ յաճախ հանդիպող Արեւմտեան Համշէն-Արեւելեան Համշէն տարբերակումը հիմնուած է լեզուի խօսուլ-չխօսուելու վրայ։ 

Այն պարագային, երբ արեւելեան խումբ համարուող Արդուին նահանգին Խոփա, Քեմալփաշա եւ Բորչկա գաւառներու մէջ բնակուող համշենցիները կը յաղորդակցուին Համշէնի հայերէնով, արեւմտեան խումբին մէջ ընդգրկուած Ռիզէ, Տրապիզոն եւ Կարին գաւառներու մէջ ապրողները չեն խօսէր այդ լեզուով։ Այս տարբերակումը միեւնոյն ատեն հիմք

կուտան, որպէսզի բանավեճի թէմա դառնայ արեւմտեան խումբին մէջ ներառուած համշենցիներու՝ հայերէնի հետ առնչութեան հարցը։ Արեւմտեան համշէնցիները մոռցա՞ծ են հայերէնը։ Եթէ անոնլ մոռացած են, ապա արեւելեան համշէնցիներն ինչու՞ չեն մոռցէր։ Նման հարցերը ատ քննարկումներու ատեն բարձրացուող հիմնախնդիրներն են։ 

Հետեւաբար, այս շրջանները հայերէնի հետքերով գնալը խիստ կարեւոր է նման հարցերուն պատասխաններ գտնելու առումով։ Այդ շրջանները հայոց լեզուի հետքերուն հետեւելու ամէնակարեւոր աղբիւրներէն են ճամբորդներուն նոթերը։ Տուեալ տարածքներ այցելած ճամբորդներ Բժշկեան, Մառ եւ Կոխ կը վկայեն, որ այդ շրջանի բնակիչները մուսուլմանացած հայեր են, ովքեր հայերէն կը խօսին։

Մեզի այդ հետքերով հետեւելու յնարաւորութիւն ընձեռող մէկ այլ աղբիւրներ են այդ շրջաններու տեղանուններն ու տոհմանունները։ Շրջանը դեռեւս կ՚օգտագործուին այնպիսի հայկական տոհմանուններ, ինչպիսիք են՝ Գրիգոր, Թիմոշ, Խոզգեր եւ Մինաս։ Այդ տարածքներու վրայ յայլաներու, լեռներու, գագաթներու անուններու շրջանը բազում հայկական անուններ են պահպանուած։ Ատոնց շարքը կարելի է յիշատակիլ այնպիսի խորհրդանշական տեղանուն, ինչպիսին «Մատուռն» է։ Մէկ այլ աղբիւր են օսմանեան արխիվներու մէջ պահպանուած հարկահանութեան մատեանները, որոնց մէջ առկայ են գիողերու մէջ ապրած յարկատուներու ցանկերը։ Շրջանին գիւղերու մէջ 1600-ական թուականներուն հարկատուներու անունները հայկական են, իսկ հետագայ տարիներուն մուսուլմանական անունները հետզհետե կ՚աւելնան։ Որոշ արձանագրութիւններու մէջ հնարաւոր է հանդիպիլ մարդոց, ովքեր կը կրեն մահմեդական անուններ, սակայն՝ հայկական հայրանուններ։ Նշինք, որ շուտով այդ արձանագրութիւններու վերաբերեալ նոր ուսումնասիրութիւններ են յրատարկուելու։

Կրնաք կարդալ նաեւ ՝

Համշէնցիներու ոչ թէ միջինասիական, այլ Արեւմտեան Հայաստանի գենետիկական ծագում ունին

Հայկական ինքնութիւն

Հայը կրնա՞յ   մուսուլման ըլլալ