Արցախեան պատերազմի առաջին կին հրամանատար Անահիտ Մարտիրոսեան

  • by Western Armenia, February 27, 2024 in Հասարակութիւն
98 դիտում

Western Armenia TV-ին կը ներկայացնէ՝ Սումգայիթին, Բաքուին ջարդերը վերապրած հայ կնոջ պատմութիւնը, ով Արցախին մէջ   լուծեց էրկան վրէժը։

Արցախեան պատերազմին մասնակցած են հարիւրաւոր հայ կանայք: Ոմանք զոհուած են մարտին դաշտը, ոմանք վերադարձեր ու կ՚ապրին մեր քովը: Անոնց կռիվը, պատմութիւններն ու անունները, սակայն, շատերուս է անյայտ: 

Առաջին կին հրամանատար Անահիտ Մարտիրոսեանին «պատերազմը» սկսաւ 1989-ին։

  Բաքուին մէջ մեծ թուով հայեր կ՚ապրէին, անոնց թիվը նաեւ երիտասարդ հայ ամուսինները` Անահիտն ու Վիկտորը: Անինք սիրով ու նուիրումով երկու որդի կը մեծցնէին, տունը կը շենացնէին, երբ առաջին բոթը եկաւ Սումգայիթէն: Ժամ առ ժամ դաժան ու վախեցնող լուրերը յաճախակի կը դառնային, հայերու` Բաքուին մէջ ապրիլը՝ վայրկեան առ վայրկեան` վտանգաւոր: Անահիտ ու Վիկտոր արագ հասկցան՝ ստիպուած են թողնիլ իրենց տունն ու  Հայաստան տեղափոխուիլ: Այդ պահին կարեւորը զաւակներու ու իրենց փրկութիւնն էր: Առտուն երեխաներուն գրկած դուրս եկան փողոց օդակայան հասնելու համար: Բայց մինչեւ մօտակայ օդակայանը ճակատագիրը գլխիվայր պիտի շուռ գար, կեանքն այլ հուն ու այլ ընթացք պիտի ստանար: Փողոցին մէջ վայրի հրոսակախումբ մը աղմուկով շրջապատեց հայ ընտանիքը: Անահիտ վախեցած անոնց յանձնեց  բնակարանին բանալիները: Մտածեց` ասոնց թալանն է պետք, տունն ու ամէն ինչը՝ իրենց, միայն թէ հանգիստ թողնեն: Խուժանին աւար ունենալու միտքն ուրախացուց, բայց ան արեան ծարաւ էր անոնք կնոջ ու երեխաներու աչքի առաջ սրատեցին Վիկտորին գլուխն ու թափահարեցին օդին մէջ:

Անահիտ կորցուց հավասարակշռութիւնը, չիմացաւ` ինչ ընէ: Բայց այդ ատեն Աստուած` հային միջոցո, օգնութեան հասաւ անոնց: Հեռու զրահամեքենա մը երեւաց, վրան հայեր էին… անոնք ցրեցին հարձակուողներուն, Անահիտին ու երեխաներուն հասուցին օդակայան: Անահիտ՝ երկու մանկահասակ զաւակները ձեռքը, արդեն այրիացած, յայտնուեցաւ Հայաստանին մէջ:

Անահիտ Մարտիրոսեան իր յուշերու մէջ կը գրէ.

«Հրաշքով փրկուելով հասանք օդակայան, որտեղէն Մերձբալտիկային ինքնաթիռները մեզ ու շատ այլ փախստականներու հասուցին Երեւան:

Երեւանին մէջ իմացա, որ ծնողներուս եւս յաջողուած է փախչիլ: Բագրատաշէնին մէջ էին: Գացինք անոնց քով: Մեծ տղաս, որ կը գիտակցէր  կատարուածն ու հօր հետ պատահածը,  մոտ մէկ տարի չխօսեց…

  1991-ի հոկտեմբերին տղաներուս թողեցի ծնողներուս մօտ ու մեկնեցի առաջին գիծ՝ վրէժ ունէի լուծելու: Ծնողներուս, իհարկէ, չըսի, թէ ուր կ՚երթխմ. ո՞ր ծնողը կթողնէ իր աղջիկը պատերազմ գնայ: Ըսի՝ «կ՚երթամ Ուկրաինա՝ ընկերուհիներուս մօտ՝ աշխատելու»: Սպորտսմէնուհի էի, դեռ Բաքուին մէջ թեթեւ ատլետիկա կը պարապէր»։

Կինը կը թողնէ երեխաներուն, կը մեկնէ Երեւան` կամաւորականներու հաւաքակայան: Չսափրուած, խիտ հոնքերով ու խիստ հայացքով տղամարդոց շարքը լղարիկ կին մը կանգնած է, ով հաւաքագրողը կը ստէ, թէ ամուսնացած չէ ու երեխաներ չունէ: Իսկ հաւաքագրողն կ՚ըսէ` ուրեմն գնա, ամուսնացիր ու երեխաներ ունեցիր, ռազմաճակատը քո ի՞նչ բանն է: Անահիտ կը պնդէ, որ ինստիտուտին մէջ բուժքրոջ դասընթացներ է անցած եւ ցոյց տուած, որ վարժ կը տիրապետէ ատրպէյճաներէնին: Պարզ էր` նա կրնար շատ օգտակար ըլլալ:

Ու անոր տարան ռազմաճակատ…

Մարաղան առաջին գիւղն էր, որու համար Անահիտը կռնար, որտեղ տղաներուն մահէն փրկած էր նա: Մարաղային պաշտպանութեան վերջին մարտը բուժքոյր Անահիտ ռազմադաշտէն 13 վիրաւոր հանեց: Յակառակորդին գնդակը բուժքրոջն ալ կպաւ, բայց սեփական վերքին վրայ դողալու ժամանակը չէր: Իր վերքն աննկատ վիրակապեց ու վազեց յաջորդ վիրաւորին հետեւէն: «Ես շնորհակալ եմ իմ մարտական ընկերներուս, անոնք օգնեցին ինձի կրակել սովորիլ, օգնեցին ապրել էքստրեմալ պայմաններու մէջ, չզգալ քաղցը, ցուրտը»,-գրած է Անահիտ:

Անպարտելի ջոկատ՝ կնոջ գլխաւորութեամբ

Մարաղայէն ետք ընկերները հասկցան, որ նա միայն ռազմադաշտէն վիրաւորներ հանելու համար չէ: Անոր թեթեւ զէնք տուեցին, զինակից ընկերները կրակել սովրցուցին: Բացի ատ, Մարաղային ճակատամարտը փրկուած տղաքը կեանքով էին պարտական հերոս կնոջը: Անոնք իրենց երախտագիտութիւնը յայտնելու ձեւը գտան: Տղաքը դիմեցին Կոմադոսին՝ Արկադի Տէր-Թադեւոսեանին, ըսին, որ ջոկատ են ստեղծած եւ կ՚ուզեն, որ այն ղեկավարէ Անահիտ: Կոմանդոս դէմ չէր, դէմ էր հէնց Անահիտ՝ ինչպէ՞ս կրնայ  կինը ղեկավարիլ տղամարդոց խումբին, այն ալ՝ հայկական իրականութեան մէջ: Բայց հետո ընկրկեց, տեղի տուաւ սիրելի զինւորներու խնդրանքին:

Այսպես ձեւաւորուեցաւ «Անահիտ» ջոկատը` 13 հայազգի տղոցով, որոնք նորաթուխ հրամանատարը իրենց փրկիչը կը համարէին եւ 14 ազգութեամբ ռուս Սուրբ խաչին նուիրեալներով, ովքեր կ՚ուզէին հայերու հետ, հայերու քովը կռուիլ, հարկ եղած պարագային իրենց արիւնը հեղել` Սուրբ խաչին պաշտպանութեան համար:

Շարունակելի․․․

Western Armenia Tv-ի լրագրող Աշխեն Վիրաբյան։