Հայկական ինքնութիւն

  • by Western Armenia, March 13, 2024 in Հասարակութիւն
49 դիտում

Համշենականութիւնն ըստ քրիստոնեա եւ մուսուլման համշէնցիներու

Վերջին տարիներուն մուսուլման եւ քրիստոնեա հայերու միջեւ յաղորդակցութիւնն ու մշակութային կապն աճած է: 

Քրիստոնեա համշէնցիներն կայցվելեն ինչպէս Հոպա եւ Համշէն, այնպէս ալ մեր շրջանէն Սուխումի, Սոչի, Կրոսնոդար եւ Մոսկուա կերթան եւ այնտեղի մուսուլման համշէնցիներու հետ կապեր կը հաստատեն: 

2008 թ. Յուլիսը  Վովա երաժշտական խումբի երեւանեան համերգը, հաւանաբար, կարելի է համարիլ առաջին մշակութային կապը: Համէնեան մշակութաին շաբաթի շրջանակները կազմակերպուած համերգի ատեն յնարաւորութիւն ունեցանք ունկնդրիլ համշէնի ժողովրդական պարերը: Ինչպէս ցոյց տուին փորձերը, կրօնէն  զատ մշակոյթի տեսանկիւնէն  նոյն առանձնայատկութիւններն կը կրենք: 

Սակայն մուսուլման համշէնցիներու համար համշէնականութիւնը դարձած է ինքնութիւն: Երբ համշէնցիներն կըսեն համշէնցի եմ, կը շեշտեն ոչ թէ աշխարհագրութիւնն, այլ պատկանելութիւնը: Շրջանը բնակուող միւս ժողովուրդներէն իրենց տարբերող գործառոյթ ունէ համշէնականութիւնը: Լաւ, իսկ ինչու հայ համայնքն իսլամ ընդունելէն ետք զինքը կը բնորոշէ ոչ թէ «մուսուլման հայ», այլ նոր ինքնութիւն՝ համշէնականութիւն կընդունէ: Այս հարցին պատասխանը կրնանք տալ միայն այն բանէն ետք, երբ հասկնանք, թէ հայկական ինքնութիւնն ինչպէս կընկալեն հայրերը եւ օսմանեան միլլեթներու համակարգը հայկական ինքնութիւնը ինչ կը նշանակէ։

Այսօր կրնանք ըսիլ, որ սկսած է տարածիլ մոտեցում մը, ըստ որու՝ հայկական ինքնութիւնը չի բնորոշուէր կրօնական առանցքը, սակայն դեռեւս կրօնական առանցքը հայկական ինքնութեան ընկալումը շատ զորեղ է: Նայելով այսօրուա իրավիճակին՝ կը կարծեմ, հասկնալի է, որ երբ համշէնցի հայերն իսլամացած են, կրօնը շատ աւելի ազդեցիկ է եղած:

Անդրադառնալով օսմանցիներու ընկալմանը՝ կրնանք ըսւլ, որ նոյն իրավիճակին յակառակ կողմէն պետք է նայիլ: Օսմանցիներու կիրառած «միլլեթներու համակարգի» համաձայն՝ իւրաքանչյուր դաւանանք ունեցող հասարակութիւն մէկ համայնք կը կազմէ, սակայն թէեւ Օսմանեան կայսրութեան բոլոր սուննի խումբերը մէկ միլլեթկը համարուէին (հայեր կամ ուրիշներ), սակայն փոքրամասնութիւնները, այսինքն՝ ոչ մուսուլմանները, տարբեր միլլեթներու կը բաժանուէին, ոչ միայն համաձայն իրենց դաւանանքի եւ կրօնի, այլեւ  էթնիկ խումբերու: 

Օրինակէ հայերը միլլեթի մը  չէին կազմէր, կը մտնէին նաեւ կաթոլիկ միլլեթի եւ բողոքական միլլեթի կազմին մէջ. «Մինչեւ 19-րդ դարը միլլեթ եզրը երբեւէ չի կիրառուած բնորոշելու այն համայնքները, որոնք կը պատկանեն  նոյն ռասային, էթնիկ խումբին կամ ալ համատեղ լեզուական խումբին: Թանզիմաթեան բարեփոխումներով միլլեթ եզրը նախ մասամբ, այնուհետեւ ամբողջութեամբ ժողովուրդներուն բնորոշելու համար օգտագործեցին: