Hemşin, Karadeniz’in en gizemli bölgelerinden biri dersek, sanırım abartmış olmayız.

Hemşin ya da Hamşen tam olarak neresidir? Kimdir bu Hemşinliler? Ermeni midirler? Kimliklerini nasıl tanımlarlar? “Hemşinli kimliğinin” tanımı nedir? Hemşin kültürünün ayırt edici özellikleri nedir? Ermeni kültürü ile benzerlikleri var mıdır?

Hemşinliler ile ilgili merak, Türkiye toplumunda son 20 senede arttı. Ermenistan ve Diaspora ise çok daha eskiden bu yana Hemşinliler ile ilgileniyor, sayısı çok olmasa da bilimsel çalışmalar yapılıyor, makaleler yayınlanıyor.

Tarihçilere göre XVIII. asırda Hamşen Ermeni nüfusunun İslamlaştırılması sonrasında Hemşinlilerin bir bölümü asıl Hamşen’i — günümüzde Rize’nin Çamlıhemşin, Hemşin ve Çayeli ilçelerinin bir bölümü, terk ederek Hopa ve Borçka ilçelerine (Artvin’e) yerleşirken, diğerleri ise yaşadıkları bölgelerde kalmaya devam ettiler.

Hristiyanlığını koruyanlar ise Karadeniz’in Güney-Doğusuna dağıldı, XVIII. asrın sonunda ve XIX. asrın başında Kuzey-Doğu sahillerine yani Rusya’ya ve Doğu Ermenistan’a göçtüler.

Hemşin Kültürünü Araştırma ve Yaşatma Derneği (HADİG) ve GOR Hemşin Kültür Dil Tarih Dergisi’nin kurucu ve yöneticilerinden Hikmet Akçiçek, Hemşinlilerin ekseriyetinin, süreç içinde sınırlı da olsa başka etnik unsurların Hemşin halkı ile harmanlanmış olabileceği ihtimalini dikkate alarak, Müslümanlaşmış Ermenilerden oluştuğunu düşünüyor.

Akçiçek, “Tarihi kaynaklarda, Hemşinlilerin bugünkü Ermenistan sınırları içinde bulunan Osaka Kalesi çevresinden MS 620 veya 780’li yıllarda göçerek, 

beyleri Hamam Amaduni önderliğinde Doğu Karadeniz kıyılarına geldikleri, burada zamanın Bizans imparatoru tarafından bugünkü Hemşin bölgesine yerleştirildikleri yazar. Gelen topluluğun Ermeni Apostolik kilisesine bağlı bir halk olduğu, beylerinin adına atfen yerleştirildikleri bölgeye Hamşen dendiği, bölgenin Osmanlı İmparatorluğunun hakimiyetine geçmesinden sonra islamlaşma sürecinin başladığı, bu nedenle halkın bir kısmının Trabzon, Samsun arasındaki bölgeye göçtüğü, yurtlarında kalanların da İslamlaştığı yazar. Bu bilgilerden hareketle bugün kendisini Hemşinli olarak tanımlayan halkın Ermenilerden islamlaşmış bir topluluk olduğu ifade edilir “ diyor .

Bir diğer isim, Jıneps Gazetesi ve Gor Dergisi Yazarı Mahir Özkan ise Hemşinliler’in tarihleri itibarıyla Ermeni halkının bir parçası olarak kabul edilebileceğini düşünüyor. Yer adları, sülale adları, özellikle -ants ve -yan ile biten soyadları da Özkan’a göre bu yaklaşımı güçlendiriyor.Özkan, ayrıca bazı devlet kaynaklarında da Hemşinlilerin “Müslüman Ermeni” olarak tanımlandıklarının altını çiziyor.

“TC’de İşkence İnsanlığa Karşı Suç Değildir”