Ermenilere yönelik soykırımdan sonra, Batı Ermenistan topraklarında Müttefik Devletler tarafından tanınan Ermenistan Cumhuriyeti, 27 Eylül 1920’de Kemalist güçler tarafından işgal edilmeye başlandı.

Bolşevik güçler, Doğu Ermenistan tarafından Ermenistan Cumhuriyeti’ni işgal etti ve Kemalist güçlerle birlikte üç yasadışı antlaşma imzaladılar: 2 Aralık 1920’de Alexandropol Antlaşması, 16 Mart 1921’de Moskova Antlaşması ve 13 Ekim 1921’de Kars Antlaşması.

Batı Ermenistan Cumhuriyeti Hükümeti tarafından geçersiz sayılan yasadışı Kars Antlaşması’nı sizlere sunuyoruz.

13 Ekim 1921

Bir yandan Ermenistan SSC, Azerbaycan SSC ve Gürcistan SSC Hükümeti ve Türkiye Büyük Millet Meclisi, diğer taraftan Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti’nin katılımıyla Kars’ta bir barış anlaşması imzalandı.

Ulusların kardeşliği, halkların kendi kaderini tayin hakkı ilkelerine dayanarak, aralarında kalıcı dostluk ve samimi ilişkiler kurmak isteğinden esinlenerek, bir dostluk anlaşması imzalamak için Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti’nin katılımıyla müzakerelere başlamaya karar verdiler ve  bunun için yetkili temsilcilerini atadılar:

Ermenistan Hükümeti’nden Dışişleri Halk Komiseri Askanaz Mravyan, Halk İçişleri Komiseri Poğos Makintsyan.

Azerbaycan Hükümeti – Devlet Kontrol Halk Komiseri Behbud Şakhtakhtinski.

Gürcistan Hükümetinden Askeri ve Deniz İşleri Halk Komiseri Şalva Eliava,  Dış İlişkiler Halk Komiseri ve  Maliye İşleri Halk Komiseri Alexander Svanidze.

Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti: Adriyanapolis-Edirne Millet Meclisi Üyesi,

Doğu Cephesi Komutanı Kazım Karabekir Paşa, Burdur’dan Milletvekili Veli Bey,

Bayındırlık İşleri Eski Müsteşar Yardımcısı Muhtar Bey, Türkiye’nin Azerbaycan’daki Tam Yetkili Temsilcisi Memduh Şevket Bey.

Rusya Hükümeti: Letonya’daki Tam Yetkili Temsilci Jakov Ganetski.

Söz edilen yetkililer, vekâletnamelerini birbirlerine sunarak, bunları uygun ve meşru gördüler ve aşağıdaki hususlarda anlaştılar:

Madde 1- Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti, Ermenistan, Azerbaycan ve Gürcistan Hükümetleri, şimdi eski Akit Taraflara Taraf olan ve bu topraklar üzerinde ve bu alanlarla ilgili olan daha önce egemenlik haklarını kullanan Devletler arasında akdedilen anlaşmaları feshetmektedir ve üçüncü ülkeler tarafından imzalanan Transkafkasya cumhuriyetlerine ilişkin anlaşmalar da geçersiz sayılır.

Bu madde, 16 Mart 1921’de (1337) Moskova’da imzalanan Rus-Türk antlaşması için geçerli değildir.

Madde 2- Akit Taraflar, herhangi bir barış antlaşmasını veya herhangi bir uluslararası antlaşmayı, taraflardan birinin kabul etmeye zorlanması halinde tanımamayı kabul ederler. 

Bu nedenle Ermenistan, Azerbaycan ve Gürcistan hükümetleri Türkiye’yi ilgilendiren ve Türkiye Büyük Millet Meclisi’ni temsil eden Milli Hükümet tarafından tanınmayan hiçbir uluslararası belgeyi tanımama konusunda anlaşmışlardır.

Türkiye Büyük Millet Meclisi hükümeti de karşılıklı olarak,  Ermenistan, Gürcistan ve Azerbaycan’a ilişkin ve bu ülkelerin ilgili hükümetleri tarafından tanınmayan hiçbir uluslararası belgeyi tanımamayı kabul ediyor.

Madde 3- Ermenistan, Azerbaycan ve Gürcistan Hükümetleri, kapitülasyonların düzenlenmesinin, ülkenin ulusal özgür kalkınması ve egemenlik haklarının tam olarak uygulanması ile bağdaşmadığında, bu yönetmeliğe ilişkin tüm işlevleri ve hakları geçersiz sayar ve yürürlükten kaldırır.

Madde 4- Türkiye’nin kuzeydoğu sınırı (Rus Genelkurmay Başkanlığı haritasına göre 1/210000) Karadeniz sahil köyü Sarp’tan başlayarak Hidista dağı, Şavşet dağı,  Kannidağ havzası, ardından Ardahan ve Kars sancaklarının eski kuzey idari sınırları yönünden geçerek Arpaçay ve Araks nehirleri deltası yönünde Aşağı Karasu deltasına kadar belirlenir.

(Sınırların ayrıntılı açıklaması ve bunlarla ilgili sorular her iki sözleşen tarafın imzaladığı 1. ve 2. ek maddelerde ve ek haritasında belirtilmiştir. Sözleşme metni ile harita arasında uyuşmazlık olması durumunda metin esas alınacaktır.) Doğada devlet sınırının ayrıntılı tespiti ve uygulanması ile sınır işaretlerinin yerleştirilmesi, akit taraflardan eşit sayıda üyenin ve Sovyet Rusya Federasyonu’nun katıldığı Ortak Sınır Komisyonu tarafından gerçekleştirilecektir. (Ek 4, harita).

Madde 5- Türkiye Hükümeti ve Sovyet Ermenistan ile  Azerbaycan Hükümetleri, işbu Antlaşmanın 3 sayılı ekinde belirtilen sınırlar içinde, Nahiçevan Eyaletinin Azerbaycan’ın himayesi altında bir Özerk Bölge oluşturacağını kabul ederler.

Madde 6- Türkiye, bu Antlaşmanın, Batum şehrinin ve limanının topraklarını ve 4’üncü maddesinde belirtilen sınırın kuzeyinde bulunan Batum bölgesinin bir parçasını oluşturan bölgenin suverenliğini aşağıdaki koşullarla Gürcistan’a vermeyi kabul eder:

1) Bu maddede belirtilen yerlerin nüfusu, her topluluğun kültürel ve dini haklarını sağlayacak şekilde idari açıdan geniş yerel özerkliğe sahip olacak ve anılan yerlerde halka kendi isteklerine göre bir arazi kanunu oluşturmasını sağlanacaktır.

2) Batum limanı üzerinden ithal ve ihraç edilen her türlü malın Türkiye’ye ücretsiz, gümrüksüz taşıma hakkı verilecek, aksama olmayacak. Türkiye’ye ayrıca herhangi bir ücret talep edilmeyecek olan Batum limanını kullanma hakkı verilecek.

Bu sözleşmenin imzalanmasından hemen sonra bu maddenin uygulanması için ilgili tarafların temsilcilerinden bir komisyon oluşturulacaktır.

Madde 7- Gürcistan Hükümeti ve Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti, ortak bir komisyon tarafından oluşturulacak gümrük, polis ve sağlık kurallarına uyulması şartıyla sınır bölgesinde yaşayanlar için sınır geçişini kolaylaştırmak için anlaşıyorlar.

Madde 8- Gürcistan Hükümeti ve Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti, iki ülkenin sınır bölgelerinde ikamet edenler için sınır ötesindeki yazlık ve kışlık meraları kullanmaları gereğini göz önünde bulundurarak, sakinlere sürüleri ile sınırı geçme hakkı üzerine anlaştılar.

Sınırı geçme gümrük kuralları ile polis, sıhhi ve diğer önlemler ortak komisyon tarafından belirlenecek.

Madde 9- Boğazların Açılması  ve tüm halkların ticaret gemilerinin boğazlardan serbest geçişini sağlamak için, Türkiye ve Gürcistan, Karadeniz’in ve Boğazların uluslararası statüsünün nihai detaylandırmasını kıyı devletlerinin Temsilciler Konferansına sunmayı kabul ederler: Yalnız Konferansın aldığı karar, Türkiye’nin tam iktidarına, Türkiye’nin ve başkent Konstantinopolis’in güvenliğine  zarar vermeyecek,

Madde 10- Akit Taraflar, kendi topraklarında başka bir ülkenin veya o ülke topraklarının bir Hükümeti rolünü üstlendiğini ve savaşmayı amaçlayan herhangi örgütün ve grupların oluşmasını ve varlığını yasaklamayı taahhüt ederler;

Bu maddede belirtilen Türkiye topraklarının, Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümetinin doğrudan askeri-sivil yargı yetkisi altında bulunan topraklar anlamına geldiğine karar verilmiştir.

Madde 11- İki Akit Tarafın diğer Akit Tarafın topraklarında bulunan vatandaşları, ulusal savunma yükümlülükleri dışında, Ev Sahibi Devletin hukukundan doğan hak ve yükümlülüklere tabi olacaklardır.

Her iki tarafın vatandaşlarının ailevi miras haklarına ve faaliyetlerine ilişkin hususlar da bu madde kararlarının dışında tutulmuştur. Bunlar özel anlaşma ile belirlenecektir.

Madde 12- Taraflar, her bir Tarafın topraklarında diğer Tarafın vatandaşlarına azami iyilik ilkesini uygulamayı kabul ederler.

Bu madde, Sovyet cumhuriyetlerinin kendi topraklarındaki müttefik Sovyet cumhuriyetlerinin vatandaşlarına karşılıklı olarak tanıdığı haklara ve Türkiye’nin müttefik Müslüman devletlerinin vatandaşlarına tanıdığı haklara  uygulanmaz.

Madde 13- 1918’e kadar Rusya’nın bir parçası olan ardından Türk egemenliği altına geçen  topraklarda ikamet eden her kişi, Türk vatandaşlığından çıkma, Türkiye’yi serbestçe terk etme ve kendi malı, mülkünü veya bunların maddi değerlerini yanlarında götürme hakkına sahiptir. Aynı şekilde, Türkiye’nin egemenliğini Gürcistan’a devrettiği toprakların tüm sakinleri, isterlerse Gürcistan vatandaşlığından vazgeçme, Gürcistan topraklarını serbestçe terk etme, kendi malı, mülklerini veya maddi değerlerini başka eşyalarla birlikte alma hakkına sahiptir. Yukarıda bahsi geçen maddede adı geçen mukimler, bahsi geçen bölgelerden ayrılmak istediklerini usulüne uygun olarak beyan ettikleri takdirde, zorunlu askerlikten bir aylık muafiyet hakkı alacaklardır.

Madde 14- Taraflar,  bu anlaşmanın imzalandığı tarihten itibaren altı ay içinde 1918-1920 savaşlar sonucu  göçmenleri için özel anlaşmalar imzalamakla yükümlüdürler.

Madde 15- Taraflardan her biri, bu Antlaşmanın imzalanmasından hemen sonra, diğer Tarafın vatandaşlarının Kafkas cephesindeki düşmanlıklardan kaynaklanan kabahat ve suçlardan dolayı tam affını beyan etmeyi taahhüt eder.

Madde 16- Taraflar, bu Anlaşmanın imza tarihinden itibaren iki ay içinde, her Tarafın elinde bulunan eski savaş esirlerini veya sivilleri iade etmeyi kabul ederler.

Madde 17- Taraflar, ülkeleri arasındaki iletişimin devamlılığını sağlamak amacıyla, karşılıklı anlaşma ile kesintisiz erişim ve aynı zamanda malların ücretsiz nakliyesi sağlamak uğruna demiryolu, telgraf ve diğer haberleşme vasıtalarının süratle gelişmesini temin eden gerekli bütün tedbirleri almayı taahhüt ederler. Ancak, yolcular, eşya taşımacılığı, giriş ve çıkış durumlarında her akit ülkede belirlenen kuralların tam olarak uygulanacağı düşünülmektedir.

Madde 18- Tüm ekonomik ve mali veya sözleşmeli ülkeler arasında dostane ilişkilerin güçlendirilmesi için gerekli diğer konuların çözümü amacıyla bu anlaşmanın imzalanmasından hemen sonra, Tiflis’te (Gürcistan) ilgili ülkelerin temsilcilerinden oluşan bir komisyon kurulacak.

Madde 19- Taraflar, bu Anlaşmanın imzalandığı tarihten itibaren üç ay içinde konsolosluk anlaşmaları imzalamayı taahhüt ederler.

Madde 20- Ermenistan, Azerbaycan, Gürcistan ve Türkiye Hükümetleri arasında akdedilen bu Anlaşma onaya tabidir.

Belge alışverişi yakın gelecekte Yerevan’da gerçekleşecek.

Bu Anlaşma, imzalanmasından hemen sonra yürürlüğe girecek olan 6, 14, 15, 16, 18 ve 19. Maddeler hariç olmak üzere, Anlaşmanın onay belgelerinin alışverişinden hemen sonra yürürlüğe girecektir.

Yukarıdakileri onaylaması takdirde yukarıda belirtilen yetkili kişiler bu sözleşmeyi imzalamış ve mühürleriyle teyit etmişlerdir.

13 Ekim 1921 tarihinde (1337) Kars’ta beş nüshadan oluşmaktadır.

A. Mravyan

Kazım Karabekir

P. Makintsyan

Veli Muhtar

B. Şakhtakhtinski

Memduh Şevket

Ş. Eliava

A. Svanidze

Ganetski

Belge alışverişi 11 Eylül 1922’de Yerevan’da gerçekleşti(?).

Bir Cevap Yazın