Payas kale şehri,  Batı Ermenistan’ın Kilikya’daki Aleksandret-İskenderiye Körfezi’nin doğu kıyısında yer almaktadır. 

Payas hakkında bilgiler (özellikle antik çağda) azdır.

XII. yüzyılın sonunda Payas’ın son sahibi Kilikya Ermenistanı’nın önde gelen prenslerinden biriydi. Aynı yüzyılda Payas’taki Surp Astvatsatsin Kilisesi, çarşısı, kervansarayı ve hamamı hatırlanmaktadır.

Şehrin yüksek kesiminde bulunan çokgen ve güçlü kale, tarihçiler tarafından Gusanats Kalesi olarak anıldı. XIII. yüzyılın sonunda yabancı işgalcilerin egemenliğine girerek fakir bir köye dönüştü.

Çevredeki verimli toprakların ekimi sayesinde 18. yüzyılda gelişti. XIX. yüzyılın sonu  ve XX.  yüzyılın başlangıcında Payas şehri aynı adı taşıyan ilçenin merkeziydi. 

El sanatları, ticaret ve kısmen tarımla uğraşan yaklaşık 5.000 Ermeni nüfusu vardı.

Payas Ermenileri 1915’te Ermenilere karşı işlenen soykırım ARMENOSİD sırasında sürgün edildi.  Çoğu sürgüne giderken Türkler tarafından katledilmiş, hayatta kalanlar Suriye ve diğer ülkelere sığınmıştır. II. Dünya Savaşı’ndan sonra Bayas’ta sürgünden dönen yaklaşık 300 Ermeni yaşıyordu.

“TC’yi Ahıra Çevirdikleri Artık Biliniyor”