Tarihi Ermenistan’ın yerleşim yerlerinden biri olan Artsvashen, coğrafi konumu, tarihi ve kaderiyle Ermeni tarihinde özel bir yere sahiptir. Sovyet yıllarında idari olarak Ermenistan SSC’sinin Krasnoselsk bölgesine bağlıydı.

Getabek ve Tovuz bölgelerinin yanında yer alan Artsvashen, Ermeni görünümünü, tarihi hafızasını ve ulusal kimliğini korumuştur. Geçmişte yaşamış tarihçi ve mimar Samvel Karapetyan, 2004 yılında yayınladığı anıtsal eseri “Kuzey Artsakh”ta Artsvashen hakkında önemli bir çalışma yaparak köyün kökeni ve soy ağacı hakkında ilginç detaylar sunmaktadır. Özellikle şunları yazmaktadır:

“Artsvashen halkının ataları ilk olarak Artsakh’ın Jraberd bölgesinden Ermenistan SSC’sinin Şamşadin bölgesindeki (şimdi Tavuş bölgesinin Şamşadin alt bölgesi) Choratan köyüne göç etmiş, daha sonra 19. yüzyılın ortalarında terk edilmiş Ermeni köyü Parakert-Paragyugh’a (Parakyand) yerleşerek Artsvashen’i (Bashgyugh) kurmuşlardır. Yerleşimin tarihi hakkında mevcut bilgiler kesin olmamakla birlikte, 1845 ile 1859 yılları arasında gerçekleştiği tahmin edilmektedir. “Köy 1845’te kuruldu” veya “Köy 1852’de kuruldu. Nerkin Choratan’dan göç ettiler…” veya “39 aile…” “Çoratan’dan geldiler… 1854’te Artsvashen’i kurdular…”, ayrıca “Köy 1859’da kuruldu.” (Samvel Karapetyan, “Kuzey Artsakh”, Yerevan, 2004, s. 530).
Köyün kuruluşu ve o sırada meydana gelen Ermeni-Türk çatışmaları hakkında dikkat çekici bir hikaye var:


“Artshuashen halkı ile ovalarda yaşayan Türkler arasında bir savaş başlar. Türkler, Ermenilerin kendi topraklarını, yani otlaklarını terk etmelerini ister. Artshuashen halkı ise kendi topraklarında olduklarında ısrar eder. Bu anlaşmazlık güreş ve boğa güreşiyle çözülür. Ermeni güreşçi Arzuman Dallakyan ve boğa Sahakants Tsaghik galip gelir ve toprak anlaşmazlığı Ermeniler lehine çözülür.” (Aynı eser, s. 530).
Artvashen’in kuruluşundan bu yana ve sonraki süreçte, bir düzineden fazla Ermeni-Türk çatışması ve 1918’den sonra Ermeni-Tatar çatışmaları yaşanmıştır. Bu sayısız çatışma listesinde, özellikle 1905-1906 yıllarındaki Ermeni-Türk çatışmalarına değineceğiz; bu çatışmalarda Artsvashen sakinleri Türk eşkıyalarına ağır bir darbe indirmiş ve düşman, ağır kayıplar vererek, çok sayıda ölü ve yaralı bırakarak savaş alanından kaçmayı başarmıştır.

“Türkler Artsvashen’e 13 kez saldırdı. 19 Ocak 1906’da (eski takvime göre 6 Ocak), Gazakh, Gandzak ve Bayazed Türklerinin ilk saldırısı gerçekleşti. Basın bu olaylardan bahsetti.
“Şamşadin’in Ermeni köylerinden biri olan Başkiand’da da çatışmalar oldu, ancak yerlilerin akıllıca düzeni ve cesur Daşnak gençlerinin kahramanca öz savunması sayesinde Türkler yenilgiye uğratıldı. İlk saldırı 6 Ocak’ta 4-5000 Türk tarafından gerçekleştirildi ve büyük kayıplarla püskürtüldüler.” “Hayrenik”, 10.05.1906. Ayrıca “Haraj”, 24.01.1906. M. Astvatsatryan’ın bu olaylarla ilgili anıları son derece değerlidir.
19 Ocak 1906’da Türk ordusu (kalabalık) uzaktan göründü. Silahlı atlılarla birlikte arabalarla geliyorlardı ve Seyid-molla öndeydi… Kalabalık, herhangi bir direniş olmayacağından emin bir şekilde oldukça sakin bir şekilde yaklaşıyordu. Bu inanç, yıkılmış köyü ve birkaç başıboş sığırı yakından gördüklerinde daha da güçlendi. Topçu atışlarına karşılık alamayan Türkler köye yaklaştı… Başkent savaşçıları sabırsızlıkla Hayk’ın işaretini bekliyordu.

Hayk, düşmanın mevzilere 50-60 adım kadar yaklaşmasına izin vermek için mermi tasarrufu emri vermişti… Mevzilerdeki durum son derece gergin bir hal aldı. İlk top atışı Türkleri şaşkına çevirdi. Şaşkına dönen Türkler, çok sayıda ölü ve yaralı vererek geri çekildi. Toplar gürlediğinde ise, olağanüstü gürültüden dehşete kapılarak panik içinde kaçtılar. Sonra, kendilerine gelerek tekrar saldırıya geçtiler. Savaşlar iki gün sürdü. Yenilen Türkler, ölüleri arabalara yükleyerek aşılmaz Başkent’ten uzaklaştılar. Bu, Başkent’e yapılan ilk saldırıydı.” (Aynı eser, s. 531).
Artsvashen’in tarihi, Ermeni halkının vatanlarına olan bağlılığının, dayanıklılığının ve öz savunmasının canlı bir tanıklığıdır. Köy sakinleri, yerleşimlerini, ailelerini ve ulusal kimliklerini korumak için on yıllarca mücadele etmek zorunda kaldılar.
Ancak Artsvashen’in tarihi, 19. ve 20. yüzyılın başlarındaki olaylarla sınırlı değildir. Düşmanla çatışmalar ve öz savunma savaşları sonraki on yıllarda da devam etti. Bundan sonra, 1918’den Birinci Artsakh Savaşı’na kadar Artsvashen’de meydana gelen savaşlara ve köylülerin kahramanca mücadelesine bakacağız.
Z. Şuşetsi
