Ermeniler ve Ermenilik

  • by Western Armenia, Mayıs 21, 2024 in Tarihsel Miras
34 görüntüleme

Batı Ermenistan TV “westernarmeniatv”, "Ermeni ve Ermenilik" dizisinde Ermeni haçkarlarını nasıl tanıyabileceğimizi, Ermenilerin narı neden sevdiklerini ve çentikleri (Khazlar) kimin okuyabileceğini sizlere göstermeyi başardı. "Ermeni ve Ermenilik" uzun süre bahsedebiliriz çünkü Ermeni yaylaları kadim medeniyetlerin merkezlerinden biridir.

Batı Ermenistan TV bu kez sizlere Ermeni takvimini anlatacak.

Takvim, biri şu anda Doğu Ermenistan Tarih Müzesi'nde saklanan nadir arkeolojik buluntuların da gösterdiği gibi, eski çağlardan beri kullanılmaktadır. Dıştan bakıldığında bu bir kemerdir, ancak üzerindeki işaretleri inceleyen bilim insanları bunun aslında bir takvim olduğunu ve yılın on iki aya bölünmesini tasvir ettiğini keşfettiler. Sanahin'de bulunmuş ve M.Ö. 1. binyıldan kalma.

Geğama ve Vartenis dağlarında bulunan kaya resimlerinden ikisi ilginç gerçekleri ortaya çıkardı. Bilim insanları, bunların astronomik bir yapıya sahip oldukları ve aynı zamanda bir takvim oldukları, diskten çıkan ışınlar ve çizgilerle, derlemenin temelini oluşturan ayın evrelerindeki değişimin periyodikliğini ifade ettikleri sonucuna vardılar. Takvimde bibliyografik referanslar da vardır. Movses Khorenatsi'nin ifadesi dikkat çekicidir. Tarih babası, "Ermenilerin Tarihi" adlı eserinde, Ermeni kralı Artaşes döneminde (M.Ö. 189-165) mevcut takvime ciddi önem verilerek, takvime bazı düzenlemeler getirildiğini belirtmektedir. Tek başına bu gerçek bile, takvimin çağımızdan çok önce Ermenilerin yaşamında, özellikle de asıl meslekleri olan tarım ve hayvancılıkla bağlantılı olarak oynadığı önemli rolün açık bir kanıtıdır. 

Ermeniler M.Ö. 1. binyılın ortalarından itibaren güneş takvimini kullanmaya başlamışlardır. Mısırlılar gibi Ermeniler de yılı her biri 30 gün olan 12 aya böldüler. Ancak bu şekilde hesaplandığında bir tam yıl 5 günden eksik kaldığından (360 gün elde edilmiş), Ermeniler de Mısırlılar gibi ayların sayısına bir ay daha ekleyerek buna Avelyats-Fazladan adını vermişlerdi. Yılın 365 gün doluluğuna kavuştuğu o beş eksik günü de içeriyordu. 

Eski Ermenilerin aylara hangi isimleri verdiklerini bilmenin ilginç olacağını düşünüyoruz. İşte bunlar 1. Navasard, 2. Hori, 3. Sahmi, 4. Tre, 5. Kahots, 6. Arats, 7. Mehekan, 8. Areg, 9. Aheka, 10. Mareri, 11. Margats, 12. Hrotits ve ek ay Avelyats: Daha fazla.

Dikkat edilmesi zor olmadığı gibi Ermeni takvimindeki ayların adları çoğunlukla mevsimlerle ve tarım işinin niteliğiyle ilgilidir. Örneğin Khağots "toplamak" kelimesinden gelir ve hasatla ilgilidir. Margats, kelimesi "margel" (servet yapmak) kelimesinden gelir ve o tarımsal çalışmanın yapıldığı zamanı simgelemektedir. Hrotitz ismi yılın en sıcak ayını tanımlamak için kullanılan "hur" (ateş) kelimesinden gelmektedir. Mehekan ve Tre ay isimleri Ermeni pagan tanrıları Mihr ve Tir ile ilişkilendirilir.

Söz konusu ayların adlarının eski çağlardaki Ermeni yaşam tarzı, meslekleri ve genel dünya algısı hakkında belli bir fikir verdiği açıktır. Örneğin, Khağots ve Margatz isimlerinin bizzat Ermenilerin yerleşik doğasına, sürekli tarım işleriyle meşgul olduklarına tanıklık ettiği açık değil mi?

İlginçtir ki, eski Ermeniler de ayın günlerine pagan tanrılarının ve kutsal yerlerinin isimlerini vermişlerdir. Özellikle bazılarının modern Ermenicede de kullanıldığı göz önüne alındığında, bu isimleri de bilmenin zararı olmayacağını düşünüyoruz. Ermeni takviminde ayın günlerinin adları şunlardır: 1. Areg, 2. Hrand, 3. Aram, 4. Margar, 5. Ahrank, 6. Mazdeğ, 7. Astğik, 8. Mihr, 9. Dzopaber, 10. Murk, 11. Yerezkan, 12. Ani, 13. Parkhar, 14. Vanatur, 15. Aramazd, 16. Mani, 17. Asak, 18. Masis, 19. Anahit, 20. Aragats, 21. Grgur, 22. Kordi, 23. Tsmak, 24. Lusnak, 25. Tsron, 26. Npat, 27. Vahagn, 28. Sein, 29. Varag, 30. Kişeravar. 

Avelyats-Artık ayının günlerinin de kendi isimleri vardı: Luts, Yeğceru, Paraznot, Artakhuyr, Tskravori. 

Kendiliğinden belli olan pagan tanrılarının ve kutsal alanlarının isimlerini atlayarak, daha az bilinen bazı isimlere bakalım. Şöyle ki; Parkhar, Mani, Grgur, Kordi, Tsmak, Sein dağların isimleridir, gök cisimlerinin isimleri ise Tskravori (Hrat), Artakhur (Ay tacı veya Yerevak), Yeğceru (gezegenlerden birinin adı), Luts Terazi takımyıldızının, Gişeravar ise yıldız ismidir. 

İsimlerin çeşitli etimolojileri vardır. Antik çağda, Murts muzaffer, kazanan (dolayısıyla rekabet kelimesi), Asak- sonsuz, sonu olmayan, Ahrunk- korku, Margar- çayır adamı, yani çiftçi, Hrand- ateşli toprak, ateşli anlamına geliyordu vs. 

Ancak bazı bilim insalarına göre daha sonraki dönemlerde Ermeni takvimi de haftanın fikrini ifade etmiştir. İlginçtir ki, eski Ermenilerin algısına göre, Tanrı'nın dünyayı yaratmasından itibaren 7. dinlenme günü Cumartesi'nin kendisi olarak kabul edilir ("Şabat" İbranice bir kelimedir ve dinlenme anlamına gelir), ardından Mişapti, Pazartesi, Salı, Çarşamba, Perşembe ve Cuma gelir. Böylece burada, 4. yüzyılda, kilisenin kararıyla, İsa'nın dirilişi şerefine, geri kalanı cumartesiden pazara taşındı ve günümüze kadar değişmeden korundu. 

Ermeni takviminin özelliklerinden biri de saatlerdir.  Eski çağlardan beri Ermeniler, günü 12 saat, gece de aynı sayıda olmak üzere 24 eşit parçaya, saate bölmüşlerdi. Gündüz saatleri şunlardı: ayk-bahçe,zayratzyal. Caragaytyal, şaraviğyal, Yergrades, şanthakoğ, Hragath, Hurpaylyal, Thantyal, Aragot, Arphoğ. 

Gecenin saatleri karanlık, alacakaranlık, dolunay, kesif, bulutlu, yeterli, sessiz, solgun, şafak, gündoğumu, sabah, ışık, pırıl pırıl, parlak, sabah, ışıltılıydı.

Devam edecek․․․

Batı Ermenistan TV editörleri, materyal sağladıkları için Doğu Ermenistan Tarih Müzesi çalışanlarına teşekkür ediyor.