Ermeni kimliği: Dersim (Üçüncü Bölüm)

  • by Western Armenia, Mart 14, 2023 in Toplum
141 görüntüleme

“Birlikte olalım, güçlü olalım, diri olalım” sloganı üzerinden süregelen kimlik tartışması, mazlum Alevi-Arevi toplumunu bölüyor. Tartışılan en az dört karşıt görüş var. Halaçoğlu gibi en radikal Türk milliyetçiliğinin savunucuları, Dersim Arevi-Alevilerinin “Kürtleşmiş Türkmenler” olduğunu kanıtlamaya çalışıyorlar, Başepiskopos Aram Ateşyan liderliğindeki Ermeni Patrikhanesi temsilcileri “mühtedi Ermeni” olduklarını beyan ediyor, Kürt milliyetçileri için ise, Dersim halkı, bağımsızlık ve özerklik hakkı için mücadele eden Kürt ulusunun bir parçasıdır. Bir de Dersim Arevi-Alevilerine etnik ve ulusal özellikler atfeden Bayan Kharatyan’ın yazısında bahsettiği “Zaza” akımı var.

Aslında bu tezlerin hiçbiri Dersim tarihini doğru bir şekilde incelemek için yeterli değildir. Yüzyıllar boyunca Dersim, çeşitli etnik kökenlerin özgün bir sentezi olan Alevi-Arevi nüfusun ortaya çıktığı bir metisleşme alanı olmuştur: Ermeniler, İran Deylamitleri, Kürtler ve Türkmenler. Alev-Areviler’i Osmanlı İmparatorluğu’nda aşağılayıcı sözlerle  dahil, farklı isimlerle adlandırıyorlardı: Kızılbaş, mum söndürenler, inkar eden veya  gavur (zındık, rafızi) vs.  Millet statüsüyle “korunmadıkları” için  zımmi (Müslüman olmayan) statüsüne sahipti ve  Hıristiyan sınıfına tabiydiler. 

Osmanlı makamları, imparatorluğun Hıristiyan tebaasının ağırlığını azaltmak ve ideolojik olarak onları “Hıristiyanlara karşı cihat” için ayağa kalkmaya dahil etmek gibi propaganda amaçlarına dayanarak, ancak 19. yüzyılın sonunda Alevi-Arevileri “Müslüman” saymaya başladılar. 

Markus Dressler’in “Din Yazma, Türk Alevi İslam’ın Yapımı” adlı mükemmel çalışması, bu olguyu daha iyi anlamak için en iyi çalışmadır. Aslında, bu nüfusa verilen çeşitli isimler, çoğunlukla Fars kökenlidir ve Arevi-Alevilerin gayrimüslim doğasıyla yakından ilişkilidir. Matti Musa, Ermenilerin onlara kırmızı kafa birebir çevirisi olan “Kızıl Başlar” dediğini, ancak terimin aynı zamanda İranlı olduğunu iddia ediyor. Osmanlı terminolojisinde de böyleydi. “Aslında ‘zındık’ (hacı, kafir) teriminin Zerdüştler, Mazdakiler ve Maniheistler ile doğrudan çağrışımları olduğu ileri sürülebilir. İslam tarihinde orijinal Zendeka hareketleri, İran öncesi dini sistemlerini İslami bir kisve altında sürdüren Pers kökenli gruplardır.

Şah İsmail döneminde (16. yüzyıl), Kızılbaş hareketinin Anadolu’ya kitlesel olarak nüfuz etmesinden sonra “Tat” denen yeni bir kelime kullanılmaya başlandı: “En azından bir kısmı Anadolu Arevi-Alevileri arasında sınıflandırılan ve kökeni bilinmeyen bir diğer grup, Osmanlı belgelerinde de açıkça kınanan Tatlardır. O zamanlar Türkiye’de bu isim “yabancı” ama aynı zamanda “İranlı” anlamında da kullanılıyordu.

Son olarak, özellikle Dersim’deki çok sayıda Alevi-Areviler, aslen İran’ın Orta Asya sınırındaki Horasan adlı bir eyaletten geldiklerine içtenlikle inanmaktadır. Bu efsanevi vatan, bir kısmı Küçük Asya’nın yerlisi olan, bir kısmı Gilan ve Dailaman’dan veya İran’ın batısındaki Kirmanşah’tan gelen Alevilere ait değildir. Söz konusu Horasan coğrafi bir bölge değil, edebi bir kavramdır, yani Arap yazarların ifadesiyle, İslam öncesi İran’ın eski inançlarına sadık kalan bölgeleri gösteren “Doğan Güneşin Ülkesi” idi. Bu  figüratif tanımlamaya ek olarak Horasan, İran’ın Safevi Şahları tarafından Dersim Kızılbaşlarının zorla yerleştirildiği bir yerdi ve İran 17. yüzyılın başlarında onları İran’ı işgal etmeye çalışan Sünni Özbeklere karşı baskın grupları olarak kullandı.

Tarihçi Mehmet Bayrak’a göre 60 bine yakın Kızılbaş, Kuzeydoğu İran’a göç ettirildi, bir kısmı oraya yerleşti, diğer kısmı da yaklaşık 30 yıl sonra Dersim’e döndü.

19. yüzyılın sonlarına kadar Dersim Alevi-Arevileri, dini ve tarihi bölgeyle yakından ilişkili Kızılbaş kimliği şeklinde kolektif bir kimliğe sahipti. Daha sonra hem Batılı hem de Ermeni etnografların, tarihçilerin ve coğrafyacıların neredeyse oybirliğiyle bu nüfusu “Kürt” olarak sınıflandırdıkları doğrudur. Alman coğrafyacı Kiepert, 1955 tarihli bir haritada onları “Dujik’in bağımsız Kürtleri” olarak gösteriyor. 1860 yılında Karin’deki (Erzrum) Rus konsolosu Alexander Caba, onları “Dujik Kürt kabilesi” olarak tanımladı. İkincisi, Türklerin onlara “Dujik” veya “Ekrat” (Kürt) dediğini, ancak “gerçek Kürtlerin onlara” Kızılbaş “dediğini açıklıyor. O dönemin Osmanlı arşivlerinde “Ekradlar” (Kürtler) veya göçebe Kürt aşiretlerinden (“Yörük Ekrad Tayfesi”) de bahsedilir. Ancak Kürt ulusal sorununun henüz oluşmadığı ve ana yapının aşiret olduğu bir dönemde, bu “Kürt” isminin etnik kökenlerinden ziyade öncelikle göçebe ve çobanlık faaliyetleriyle ilişkilendirilmesi gerektiğini düşünüyorum.  Asırlardır Kürt kelimesinin tanımını yaparken Garnik Asatryan’ın söylediği de buydu aslında: 6. ve 7. yüzyıl İran metinlerinden “Kurtan ve Martohm-i Kurtan”, çadırda yaşayan ve çobanlıkla uğraşan göçebe bir grup anlamına gelir. 8. yüzyıldan 12. yüzyıla kadar Arapça-Farsça metinlerde geçen “Kürt ve Ekrad” kelimeleri, göçebe, eşkıya, çoban anlamlarına gelmektedir. 1913’te Paris’te yayınlanan bir çalışmada “yerleşik Kürtler”, “göçebe Kürtler”, “Kızılbaşlar” ve “Zazalar” arasında net bir ayrım yapılır.

Dersim Arevi-Alevilerinde kimlik kavramı biraz da aşiret ve dinsel yapıyla bağlantılıdır. Bir önceki yazımızda da belirttiğimiz gibi “Dersimliler birbirlerini aşiret (soy) adlarıyla tanırlardı.” Bir klana veya aşiret yapısına ait olmak, özellikle aynı zamanda özerkliğin değerini temsil ettiği için son derece önemliydi. Dersim’de herkesin kendi ağası olduğunu söylemeleri boşuna değil. Dersim’deki Aşiretler arasında sık sık toprak ve mülkiyet çatışmaları buradan kaynaklanmaktadır. Ancak kimliğin sadece kabile üyeliğine atfedilmesi gerekmez. Dersim’in Alevi-Arevileri, onların aşiretleri ruhani liderlerini manevi hikmetlerine ve doğaüstü yeteneklerine (kerametlerine) göre seçtiler. Ocak denen bu liderlerin soyları ve aşiretlerin dini liderlerine sadakatleri, kabile mensubiyeti kadar önemlidir. Dersimlilerin aşiret adı ile mensubu olduğu Ocağın adı arasında kimlik karmaşası yaşanması alışılmadık bir durum değildir. Hatta bazen aynı isim etrafında ikili bir kimlik oluşur, örneğin Kureyşan aşireti ve Kureyşan Ocağı. Aşiretin sosyal tabakalaşması düşünüldüğünde dini yönü önemlidir. 

Aşiretin ataerkil soydan gelen üyelerine Ras, olmayanlara Ram, annesi ataerkil soydan gelenlere ise orta kategori olarak Tikme adı verilir. Babası Ras, annesi Ram ise çocuklar Ras sayılır. Kimliğin dini yönüne odaklanırsak, benim Ocaklara sadakat dediğim şey, 19. yüzyıl Ermeni yazarlarının öne sürdüğü dilbilimsel durum artık eleştiriyi karşı koyamaz. Gerçekten de, Dersim Alevi Pirlerin en büyük üç aşireti farklı dillerin taşıyıcılarıdır. Kuresanlar Zazaca, Kamasuranlar Kürtçe konuşur, Sarı Saltuklar Türkçe konuşuyorlar. Bu, bazı kabilelerin iki dille konuşmuş olması gerçek durumunu açıklayabilir. Araştırmacı Ali Kaya’nın belirttiği gibi, 80’i yalnızca Zazaca konuşan, 23’ü yalnızca Kürtçe konuşan, 22’si yalnızca Zazaca-Kürtçe konuşan ve 1’i yalnızca Türkçe konuşan olmak üzere 126 aşiret listeleniyor.  Bu nedenle, yalnızca Zaza dilini konuşan Dersim Alevilerinin etnik Zazalar olduğu yönündeki aceleci sonuçlar çok basit ve kısmen yanlıştır. Ermeni olmayı sadece Ermenice konuşmak ve apostolik kiliseye mensup olmak olarak tanımlarsak, bu tamamen mezhepçilik olurdu.

Dersim Ermenilerinin bugünkü keşfi, Dersim’in kültürel metisleşmesinin zenginliğidir. Birkaç nesildir Arevi-Alevi inancıyla yaşıyorlar, bazen Ermenice ve daha sıklıkla Zazaca ve Ermenice karışık dille konuşuyorlar. Aynı zamanda Dersim Arevi-Alevileri, İnsan Varlığına olan inançlarını korurken kendilerini bir Ermeni, Zaza veya başka bir kimliğe bağlı hissedebilirler. Çünkü “72 kabileye aynı gözle bakıyorlar.” Dersim Ermenileri Birliği, isim değişikliğini (yeni bir Ermeni ismi edinmeyi) içeren farklı bir yol seçti. Bu, herkesin yapma hakkına sahip olduğu bir seçimdir.

Devam edecek…

Ashkhen Virabyan, gazeteci-analist westernarmeniatv