Eski Ermeni inancı, pek çok kişinin cehalet nedeniyle paganizm olarak adlandırıyor. 

Hetanos kelimesinin kökü etnos olup, Yunancadan çevrilerek yerli, yerel anlamına gelir.

Part-Asur asıllı “Aydınlatıcı” Grigor, Hayk’ta Hıristiyanlığın devlet dini olarak kabul edilmesini başardığında, Ermeni olmadığı için, atalarının inancına sadık kalan tüm Ermenilere Hayk Nahabet’in öğretisini pagan olarak nitelendirmiştir.

Yüzyıllar boyunca kendi dil ve kültürüne sahip olan Ermeniler, öğretilerine Yunanca bir ad verememişlerdir. Kendilerinin bu öğretisine Haykyan doktrini denir ve onun taşıyıcıları Haykazunlar veya Arevorti’lerdir.

Bu öğreti, dinin milliyeti tanımaması ve küreselci değerleri içermesi ve herhangi bir öğretinin söz konusu milletin dünya görüşü, yaşam tarzı, kültürü ve gelenekleri temelinde oluşması bakımından dinden farklıdır.  

Eski Ermeni inancında çok tanrıcılığın olduğu yanılgısı doğru değildir. Öncelikle atalarımızın tanrı değil Ditzer tabirini kullanmış olmasıyla başlayalım, tanrı kelimesi Ermenice değil, alıntı bir kelimedir.

Ermeni inancında Yaratıcı anlayışı vardır, etrafımızdaki her şeyi yaratan güçtür: yeryüzünü, gökyüzünü ve genel olarak tüm evreni, her insanın içinde var olan güçtür, aynı zamanda küçük olanın da içindedir. toprakta beliren tohum daha sonra kocaman bir ağaca dönüşür.  

Ditzer yaratıcı gücün nitelikleridir (sembolleridir), örneğin Vahagn cesareti, Astğik sevgiyi, Anahit anneliği ve doğurganlığı, Tir bilimi simgelemektedir, vs.

Eğer Hıristiyanlıkta ilahi üçleme ayırt ediliyorsa: Baba, Oğul, Kutsal Ruh, o halde neden diğer öğretilerde üç yerine beş, sekiz veya on nitelik olmasın?

Ermeni öğretisinde yaratıcı gücün Ditzer dediğimiz sekiz niteliğini ayırt ederiz: Aramazd, Anahit, Vahagn, Astghik, Tir, Nane, Mihr ve Sandaramet.

Çoğu masal ve kurgu üzerine kurulu olan diğer pek çok öğreti ve dinden farklı olarak Haykyan öğretisi tamamen çeşitli bilimlere dayanmaktadır.  

Ermeni öğretisinde her insan kendi kaderini yaratır, her insan kendi başına bir Yaratıcıdır, çünkü insan aynı zamanda yeni bir hayat yaratma yeteneğiyle de donatılmıştır. 

Ermeni öğretisinde tanrıları gökte ya da başka yerde aramıyoruz, tanrılar içimizdedir.

Birisi saldırgana karşı silahla savaştığında onda Vahagn’ın yetenekleri uyanır, aşık olması durumunda onda Astğik Ditsuhi’nin aşkı uyanır, bir kadın doğum yapmak üzereyken Anahit Ditsuhi’nin yetenekleri uyanır. 

Kacik Stepanyan

“Batı Ermenistan Eğitimsiz Vahşi Türk İşgalcilerine Karşı Mücadelede”