1915-ը գերմանական փաստաթուղթերուն մէջ․ հարցազրոյց Սթեֆան Իհրիկի հետ

  • by Hasmik Karapetyan, October 01, 2026 in Արմէնոսիդ
96 դիտում

Պատմաբան Սթեֆան Իհրիկ հարցազրոյցի ընթացքին անդրադարձած է Հայերու ցեղասպանութեան նկատմամբ Գերմանական կայսրութեան, գերմանական հասարակութեան եւ հետագային՝ նացիական շրջանակներու վերաբերմունքին։

Իհրիկի խօսքով՝ 19-րդ դարու վերջէն գերմանական որոշ շրջանակներու մէջ հայերը կը ներկայացուէին հակասեմական կարծրատիպերով՝ որպէս «Արեւելքի հրեաներ»։ Միաժամանակ գերմանական դիւանագիտական շրջանակներուն մէջ ձեւաւորուած էր նաեւ հայերուն աջակցող հոսանք մը։ 1915-ին Անատոլիոյ մէջ գերմանացի հիւպատոսներէն շատերը դէմ էին հայերուն դէմ իրականացուող գործողութիւններուն եւ փորձած էին միջամտել՝ բռնութիւնները կանխելու համար։

Պատմաբանը կարեւոր կը համարէ նաեւ Յոհաննէս Լեփսիուսի գործունէութիւնը։ Անոր 1916 թուականի զեկոյցը, հակառակ պատերազմի տարիներու խիստ գրաքննութեան, հասած է բազմաթիւ գերմանացի քաղաքական գործիչներու, լրագրողներու եւ հոգեւորականներու։ Լեփսիուսի հրապարակած փաստաթուղթերը հետագային կարեւոր դեր ունեցած են Հայերու ցեղասպանութեան վերաբերեալ Գերմանիոյ մէջ ծաւալած բանավէճին մէջ։

Իհրիկի գնահատմամբ՝ 1921-ին Պերլինի մէջ Սողոմոն Թեհլիրեանի դատավարութիւնը այդ բանավէճի կարեւոր շրջադարձային պահերէն մէկը դարձած է։ Դատավարութեան ընթացքին լայնօրէն քննարկուած է Հայերու ցեղասպանութիւնը, վկայութիւններ ներկայացուցած են վերապրողներ եւ մասնագէտներ, իսկ Թեհլիրեան արդարացուած է։

Հարցազրոյցին մէջ անդրադարձ կը կատարուի նաեւ նացիական շրջանակներու վերաբերմունքին Հայերու ցեղասպանութեան նկատմամբ։ Իհրիկ կը նշէ, որ նացիական գաղափարախօսները կը հետեւէին այդ ժամանակուան քննարկումներուն եւ որոշ հրապարակումներու մէջ հայերու ցեղասպանութիւնը կը ներկայացնէին որպէս ազգային պետութեան ձեւաւորման օրինակ։ Միաժամանակ ան կը շեշտէ, որ Հիթլերի անձնական վերաբերմունքին եւ Հայերու ցեղասպանութեան մասին անոր պատկերացումներուն վերաբերեալ ուղղակի փաստաթղթային տուեալները սահմանափակ են։

Հարցազրոյցի աւարտին պատմաբանը կ՚անդրադառնայ նաեւ Հայերու ցեղասպանութեան արտացոլման գերմանական գրականութեան մէջ՝ առանձնացնելով Ֆրանց Վերֆելի «Մուսա լերան քառասուն օրը» եւ Էդգար Հիլզենրաթի «Վերջին մտքի պատմութիւնը» ստեղծագործութիւնները։