Çok kültürlü tarihi ve zengin arkeolojik mirasıyla bilinen Batı Ermenistan’ın Hatay vilayetinin Dörtyol bölgesindeki Özerli ilçesinde, yıllarca ihmal edilmiş bir Ermeni kilisesinin tarihi kalıntıları korunmuştur. Bunların 1877 yılında inşa edilen Aziz Gregory Aydınlatıcı Kilisesi’nin kalıntıları olduğuna inanılıyor.

Yapının resmi adı henüz netleştirilmemiş olsa da, Konstantinopolis Ermeni Patrikhanesi kayıtlarına göre, bu kilise olabilir. Tarihi kaynaklara göre, 19. yüzyılın sonlarında Özerli, 250 Ermeni ve 50 Müslüman ailenin yaşadığı 300 evden oluşan canlı bir yerleşim yeriydi. Köyde bir kilise, bir okul, bir pazar ve diğer yapılar bulunuyordu.

Bugün kilise binası içler acısı bir durumda. Eski çatı çökmüş, kendiliğinden yapılmış ahşap bir yapı ve kiremitlerle kaplanmış ve pencereler beton bloklarla kapatılmıştır. Ana girişteki tarihi yazıt da sökülmüştür. Yapı yıllarca ahır ve keçi barınağı olarak kullanılmış ve bu da ciddi hasara yol açmıştır.

Kilisenin korunmasının önündeki en büyük engellerden birinin mülkiyet durumunun belirsizliği olduğuna inanılıyor. Kadastro kayıtlarında, tarihi veya dini bir yapıdan ziyade “harabe bina ve arazi” olarak listelenmiştir.

Bugün, pencereleri beton bloklarla kapatılmış, boyalı, hasarlı duvarları ve dökülen çatısıyla kilise, Hatay’ın çok katmanlı tarihi mirasının sessiz bir tanığıdır ve tamamen kaybolma riskiyle karşı karşıyadır.

Türkiye’deki kültürel varlıkların korunmasına ilişkin mevzuata göre, özel mülkiyette olup tescilsiz veya tescil süreci çıkmaza girmiş bu tür yapılar, kamulaştırma için gereken sınırlı mali kaynaklar ve mülkiyetin dokunulmazlığına ilişkin yasal kısıtlamalar nedeniyle devlet korumasından muaf tutulabilir. Aynı zamanda, yerel yönetimler de bunların restorasyonunu gerçekleştiremez.