Երեքշաբթի, 11 Մայիս 1920 – Չորեքշաբթի, 12 Մայիս 1920

Խաղաղութեան դաշնագրի յանձնումը Թուրքիոյ՝ 11 Մայիս 1920-ին

Դաշնակիցներուն կողմէ՝ պարոն Միլերանի միջոցով, Թուրքիոյ ներկայացուած պայմանները նախապէս յայտնի էին։

Անոնք խիստ էին, բայց արժանի, եւ կրնային նոյնիսկ աւելի խիստ ըլլալ, քանի որ խօսք կար թուրքերը Կոստանդնուպոլիսէն զրկելու եւ այդպիսով անոնց կառավարութեան նստավայրը Ասիա փոխադրելու մասին։

Ոչ ոք պիտի խղճար անոնց վիճակին, որ միայն թոյլ քաւութիւն մըն էր այն քրիստոնեաներու կոտորածներուն համար, զորս անոնք սառնասրտօրէն իրականացուցած էին, յատկապէս վերջին քսան տարիներու ընթացքին։

Սակայն այլ նկատառումներով, որոնց մէջ Թուրքիոյ նկատմամբ անտեղի զգացականութիւն չկար, ֆրանսական հանրային կարծիքը դաշնագիրը սառնութեամբ ընդունեց։

(Հատուած զուիցերիական «La Liberté» թերթէն, 12 Մայիս 1920)

Դաշնագրի յանձնումը

Խաղաղութեան դաշնագրի՝ թուրք պատուիրակութեան յանձնման արարողութիւնը տեղի ունեցաւ երէկ՝ Երեքշաբթի, ժամը 16։00-ին, Փարիզի արտաքին գործերու նախարարութեան մէջ։

Պարոն Միլերան կը նախագահէր։ Արձանագրութեան ծառայութեան ղեկավար պարոն տը Ֆուքիէ Օսմանեան կայսրութեան պատուիրակները ներս առաջնորդեց։ Դաշնակիցներուն անունով պարոն Միլերան անոնց յանձնեց դաշնագրի նախագիծը։

Տէրութիւնները որոշած էին, որ քննարկումները պէտք է կատարուին գրաւոր ձեւով։ Օսմանեան կառավարութեան մէկ ամիս ժամանակ տրուեցաւ՝ իր դիտողութիւնները ներկայացնելու համար։

Թէվֆիք փաշա, ձեռքերը դողալով պահելով նոր ստացած փաստաթուղթը, յուզմունքէն խլացած ձայնով քանի մը բառ արտասանեց։

Պարոն Միլերան փակեց նիստը, որ տեւեց ընդամէնը հինգ վայրկեան։

Դաշնագրի նախագիծի 13 բաժինները

Թուրք պատուիրակներուն յանձնուած դաշնագրի նախագիծը բաժնուած էր տասներեք մասերու։

1. Առաջին մասը կը ներառէր Ազգերու Լիկայի դաշնագիրը, որուն դաշնագրով քանի մը անգամ որոշ դեր վերապահուած էր։

2. Երկրորդ մասը կը նկարագրէր Թուրքիոյ նոր սահմանները՝ Եւրոպայի եւ Ասիոյ մէջ։

3. Երրորդ մասը, որ կը բաղկանար տասներեք բաժիններէ, թրքերէն կը պահանջէր ընդունիլ Եւրոպայի եւ Ասիոյ մէջ տեղի ունենալիք քաղաքական փոփոխութիւնները՝ դաշնագրէն բխող ձեւով։

Այս մասը կը սահմանէր նեղուցներու՝ Տարտանէլի, Պոսֆորի եւ Մարմարայի ծովու յատուկ դրութեան վերաբերեալ առանձին համաձայնագիր։ Անիկա կը նախատեսէր Քիւրտիստանի հնարաւոր ինքնավարութիւնն ու անկախութիւնը եւ յատուկ վարչական դրութիւն կը սահմանէր Զմիւռնիոյ քաղաքին ու շրջանին համար, որ կը մնար թրքական գերիշխանութեան ներքոյ, սակայն կ’անցնէր Յունաստանի վարչական վերահսկողութեան տակ։

Նախատեսուած էր երկու նոր պետութիւններու՝ Հեջազի եւ Հայաստանի ճանաչումը, ինչպէս նաեւ Սուրիոյ եւ Միջագետքի՝ որպէս անկախ պետութիւններու ժամանակաւոր ճանաչումը, որոնք պէտք էր խորհրդատուութիւն եւ աջակցութիւն ստանային մանդատատէր պետութենէն։

Նախատեսուած էր նաեւ Պաղեստինի կառավարումը մանդատատէր պետութեան կողմէ, որ պատասխանատու պիտի ըլլար 1917-ին բրիտանական կառավարութեան կողմէ կատարուած յայտարարութեան իրագործման համար՝ Պաղեստինի մէջ հրեայ ժողովուրդի ազգային օճախի ստեղծման վերաբերեալ։

Թուրքիայէն կը պահանջուէր նաեւ ճանչնալ պատերազմի հետեւանքով Եգիպտոսի, Սուտանի, Կիպրոսի եւ Եգէական ծովու կղզիներուն մէջ ստեղծուած նոր իրավիճակը, ինչպէս նաեւ ճանչնալ Ֆրանսայի պրոթեքթորատը Մարոքի եւ Թունիսի մէջ՝ կանխելու համար Թուրքիոյ որեւէ փորձ՝ Հիւսիսային Ափրիկէի մահմետական բնակչութեան մէջ ազդեցութիւն գործադրելու։

4. Չորրորդ մասը կը վերաբերէր Թուրքիոյ մէջ կրօնական եւ էթնիկ փոքրամասնութիւններու պաշտպանութեան, ինչպէս նաեւ պատերազմի ընթացքին անոնց պատճառուած վնասներու վերականգնման եւ հատուցման միջոցներուն։

5. Հինգերորդ մասը կը սահմանէր խաղաղութեան ռազմական, ռազմածովային եւ օդային պայմանները։ Անիկա կը սահմանափակէր սուլթանին տրամադրութեան տակ մնացած զինեալ ուժերու թիւը, կը կարգաւորէր օսմանեան ժանտարմերիայի կազմակերպումը եւ կը նախատեսէր յատուկ ստորաբաժանումներ՝ անոր ուժեղացման համար։

Թուրքիոյ մէջ պարտադիր զինուորական ծառայութիւնը կը վերացուէր։

Նեղուցներու ազատութեան պահպանումը կ’երաշխաւորուէր անոնց շրջակայքին գտնուող բոլոր ամրութիւններու ապառազմականացմամբ, ինչպէս նաեւ Ֆրանսայի, Անգլիոյ եւ Իտալիոյ՝ հոն ռազմածովային, ցամաքային եւ օդային ուժեր պահելու իրաւունքով։

Թրքական ռազմածովային ուժերը կը վերացուէին՝ բացառութեամբ որոշ թիւով նաւերու, որոնք նախատեսուած էին կարգուկանոնի եւ ձկնորսութեան վերահսկողութեան համար։

Թրքական օդային ուժերը նոյնպէս կը վերացուէին։

6. Վեցերորդ մասը կը կարգաւորէր ռազմագերիներու վերադարձը։ Անիկա ստորագրող տէրութիւններուն որոշ պարտաւորութիւններ կը սահմանէր ռազմական գերեզմաններու պահպանման վերաբերեալ եւ կը հաստատէր Գալիպոլիի թերակղզիին մէջ զոհուած դաշնակից զինուորներու ռազմական գերեզմաններուն վերաբերեալ նախապէս ստանձնուած պարտաւորութիւնները։

7. Եօթերորդ մասը կը կարգաւորէր այն անձերուն նկատմամբ կիրառուող պատժամիջոցները, որոնք խախտած էին պատերազմի օրէնքները եւ պատասխանատու էին ռազմական գործողութիւններու ընթացքին Թուրքիոյ մէջ տեղի ունեցած կոտորածներուն համար։

8. Ութերորդ մասը կը վերաբերէր Օսմանեան կայսրութեան ապագային վերաբերեալ պայմանաւորուածութիւններուն եւ վերջինիս ֆինանսական հատուցումներուն։

9. Իններորդ մասը կը պարունակէր տնտեսական բնոյթի դրոյթներ։ Անիկա կը վերականգնէր շարք մը ոչ քաղաքական պայմանագիրներու եւ համաձայնագիրներու գործողութիւնը եւ կը սահմանէր այն սկզբունքները, որոնք պէտք էր կիրառուէին թէ՛ Թուրքիոյ մէջ եւ թէ՛ անոր կողմէ զիջուած տարածքներուն մէջ գործող զիջումային ընկերութիւններուն նկատմամբ։

10. Տասներորդ մասը կը կարգաւորէր Թուրքիոյ մէջ օդային հաղորդակցութեան ապագան։

11. Տասնմէկերորդ մասը կը ներառէր նաւահանգիստներու, ջրային ուղիներու եւ երկաթուղիներու նկատմամբ միջազգային վերահսկողութեան վերաբերեալ դրոյթներ։

12. Տասներկրորդ մասը կը վերաբերէր աշխատանքի ոլորտին։

13. Տասներեքերորդ մասը կը բաղկանար տարբեր յօդուածներէ, որոնք չէին տեղաւորուած միւս բաժիններուն մէջ։ Անոնց շարքին էին դաշնակիցներու մրցանակային դատարաններու որոշումներու հաստատումը, ինչպէս նաեւ Թուրքիոյ եւ անկէ անջատուելիք բոլոր տարածքներու ապագայ դրամավարկային համակարգին վերաբերեալ դրոյթներ։

Վերջնական դրոյթները կը սահմանէին դաշնագրի կիրարկման եւ ուժի մէջ մտնելու պայմանները եւ կը նախատեսէին Ռուսաստանի յետագայ միացումը Թուրքիոյ հետ խաղաղութեան դաշնագրին։

Սեւրի դաշնագրի ստորագրումը

Սեւրի պայմանագիրը, որուն հիմնական դրոյթները որոշուած էին 1920 թուականի Ապրիլ 24-ին Սան Ռեմոյի համաժողովին, 1920 թուականի Մայիս 11-ին յանձնուած էր Օսմանեան կառավարութեան ուսումնասիրութեան՝ Հայաստանի իշխանութիւններու ներկայութեամբ։

Դաշնագրի ընդունումը դիւրացնելու եւ Սեւրի դրոյթները կեանքի կոչելու նպատակով՝ 1920 թուականի Յունիս 23-ին յունական բանակը, դաշնակից պետութիւններու քաջալերութեամբ եւ աջակցութեամբ, յարձակեցաւ Անատոլուի եւ Թրակիոյ ուղղութեամբ։

Բուրսայի, Պալըքեսիրի, Ուշաքի եւ Նազիլլիի՝ մէկը միւսին ետեւէն գրաւմամբ, այս յարձակումներուն հիմնական նպատակն էր նպաստել Սեւրի դաշնագրի կիրարկման եւ թոյլ չտալ դաշնագրի յօդուածներուն մէջ որեւէ փոփոխութիւն կատարելու։

1920 թուականի Յուլիս 22-ին, Սուլթան Վահիտետտինի նախագահութեամբ գումարուած Ինքնիշխանութեան խորհուրդը քննարկեց դաշնագիրը եւ, այն ձեւակերպմամբ, թէ «աւելի լաւ է ունենալ թոյլ գոյութիւն, քան կրել ծանր կորուստ», որոշեց ընդունիլ զայն։

Սակայն Թէվֆիք փաշա չստորագրեց դաշնագիրը, որ մասնատման կ’ենթարկէր թրքական տարածքը եւ, ըստ իրեն, ընդհանրապէս չէր համապատասխաներ ազգային արժանապատուութեան ու ազգային զգացումներուն։

Անոր յաջորդեց Դամաթ Ֆերիտի կողմէ լիազօրուած Ռեշաթ Հալիս պէյ (պէյ՝ նշանաւոր անձերու տրուող կոչում) եւ Ռըզա Թէվֆիք (Պիւլիւքպաշը) պէյ, որոնք 1920 թուականի Օգոստոս 10-ին ստորագրեցին Սեւրի դաշնագիրը։