22 февраля в информационном агентстве «Регнум» прошел круглый стол, «Свободный Арцах. 30 лет», посвященный 30-летию со времени начала Арцахского освободительного движения, его основным вехам и итогам, нынешнему положению Республики Арцах, проблемам урегулирования азербайджано-арцахского конфликта.
В мероприятии приняли участие известные российские политологи, представлявшие Институт стран СНГ, Российский Институт стратегических исследований (РИСИ), Институт Востоковедения РАН, Институт мировой экономики и международных отношений (ИМЭМО), Институт социально-политических исследований Черноморско-Каспийского региона.
Среди участников был полномочный представитель Президента Российской Федерации по Нагорному Карабаху и сопредседатель Минской группы ОБСЕ от России в 1992-96 гг. Владимир Казимиров, внесший большой вклад в дело прекращения огня и подписание в мае 1994 года соответствующего соглашения между НКР, Азербайджаном и Арменией, которое на сегодня является единственным соглашением, на котором базируется перемирие в регионе.
Присутствовали сотрудники Постпредства Республики Арцах в Москве во главе с Постпредом Альбертом Андряном, представители Посольства РА в РФ, организации «Диалог», Российско-армянского содружества, Союза армян России (САР), Координационного совета Российско-Армянских организаций (КС РАО), российской общественности, а также журналисты, в том числе телеканалы «Еркир-Медиа» и московское «Межнациональное телевидение», ИА «Интерфакс» и ряда армянских изданий.
Круглый стол открылся показом 9-минутного документального слайд-шоу о 30 годах освободительной борьбы народа Арцаха, подготовленного Постпредством Арцаха в России.
Затем состоялась презентация 300-страничного сборника статей «Архах: долгий путь к свободе» (также подготовлен Постпредством Арцаха), вобравшего в себя свидетельства и оценки Арцахского движения глазами независимых наблюдателей, журналистов, политиков и политологов из разных стран: российских, британских, арцахских, армянских и других.
Специальным гостем и первым докладчиком стал бывший Председатель Исполкома НКАО и член Президиума Облсовета НКАО Семён Бабаян, один из тех, кто принимал историческое решение 20 февраля 1988 года.
Всего прозвучало 13 докладов, и ряд выступлений в прениях.
По итогам круглого стола был принят меморандум:
«В феврале 2018 года исполняется 30 лет современному этапу арцахского национально-освободительного движения. 20 февраля 1988 года внеочередная сессия областного совета Нагорно-Карабахской автономной области приняла решение обратиться с ходатайством в Верховные советы Азербайджанской и Армянской ССР рассмотреть и положительно решить вопрос о передаче НКАО из состава АзССР в состав АрмССР. Участники круглого стола выражают глубокие симпатии и солидарность народу свободного Арцаха, за эти годы добившегося больших успехов в строительстве независимого демократического государства с сильным гражданским обществом. Успешное развитие Республики Арцах — один из системообразующих факторов региональной безопасности.
Азербайджано-карабахский конфликт возник 100 лет назад, в 1918 году, когда новосозданный и не имевший никогда ранее государственности Азербайджан предъявил территориальные претензии к Армении, в том числе и на Арцах (Нагорный Карабах), в котором 95% населения составляли коренные жители армяне. Все последующие годы азербайджанские власти преследовали лишь одну цель — изгнать армян Арцаха с земли предков. Ответом на дискриминационную политику азербайджанских властей стало национально-освободительное движение армян Арцаха, которое воплотило в себе борьбу за гражданские права, национальное достоинство, экономическое развитие, культурную самобытность, образование на родном языке.
И сегодня, спустя 30 лет после начала Арцахского национально-освободительного движения, Азербайджан всеми своими действиями демонстрирует неготовность к компромиссам: официальный Баку саботирует переговорный процесс, раскручивает гонку вооружений, грозится войной и даже джихадом, устраивает провокации и террористические атаки на границе, использует тяжелую артиллерию для обстрела населенных пунктов, ведет человеконенавистническую антиармянскую пропаганду в СМИ и системе образования, пытается грубо фальсифицировать мировую историю. Азербайджан агрессивно на высшем официальном уровне ставит под сомнение суверенитет и территориальную целостность Республики Арцах и Республики Армения. Баку продолжает систематически нарушать достигнутое Азербайджаном, Арцахом и Арменией соглашение о прекращении огня от 12 мая 1994 года и демонстративно игнорирует принятое под эгидой ОБСЕ соглашение от 6 февраля 1995 года об укреплении режима прекращения огня.
Для цивилизованного и международно-правового урегулирования азербайджано-карабахского конфликта необходимо:
- Де-факто восстановить трехсторонний формат переговоров Азербайджан — Арцах — Армения, де-юре существующий в соответствии с официальными решениями Будапештского саммита декабря 1994 года и Пражского Резюме действующего председателя ОБСЕ от 31 марта 1995 года.
- Подтвердить приверженность исключительно мирному урегулированию конфликта на основе реализованного народом Арцаха права на самоопределение.
- Признать исключительное право народа Арцаха (Нагорного Карабаха) в определении статуса Республики Арцах (НКР), что было осуществлено на референдуме о независимости 10 декабря 1991 года, конституционных референдумах 10 декабря 2006 года и 20 февраля 2017 года.
- В соответствии с Уставом ООН и международным правом окончательно признать мировым сообществом государственную независимость Республики Арцах (НКР), что придаст новый импульс переговорам и станет важным фактором в обеспечении необратимости мирного процесса, укреплении безопасности и стабильности в регионе.
- Поддержать концепцию мирного сосуществования и сопроцветания на основе взаимного признания Республики Арцах и Азербайджана, призвать подписать мирный договор между ними, что будет отвечать коренным интересам обоих народов и создаст основу для регионального сотрудничества».
Փետրվարի 22-ին Ռուսաստանի Դաշնությունում «Ռեգնում» լրատվական գործակալության համաժողովների սրահում, Արցախի Հանրապետության մշտական ներկայացուցչության կողմից Մոսկվայում կազմակերպվել էր «Ազատ Արցախ. 30 տարի» խորագիրը կրող կլոր սեղան, որը նվիրված էր արցախահայության ազգային-ազատագրական պայքարի՝ ղարաբաղյան շարժման 30-րդ տարեդարձին։ Միջոցառմանը մասնակցում էին հայտի ռուս քաղաքագետներ, ինչպես նաև Ռուսաստանի ԱՊՀ երկրների ինստիտուտի, Ռուսաստանի ռազմավարական հետազոտությունների ինստիտուտի (ՌՌՀԻ), Արևելագիտության ինստիտուտի,Համաշխարհային տնտեսության և միջազգային հարաբերությունների ինստիտուտի և Սևծովյան-կասպիական տարածաշրջանի քաղաքական և սոցիալական հետազոտությունների ինստիտուտի ներկայացուցիչներ։
Միջոցառման ընթացքում քննարկման գլխավոր թեմաներն էին ղարաբաղյան ազատագրական շարժման հիմնական փուլերն ու արդյունքները, Արցախի Հանրապետությունում տիրող իրավիճակը և ադրբեջանա-ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման գործընթացը։ Կլոր սեղանի բացմանը ցուցադրվեցին Ռուսաստանում Արցախի մշտական ներկայացուցչության կողմից պատրաստված Արցախի ժողովրդի ազատագրական պայքարի 30 տարիները ներկայացնող վավերագրական նյութեր։
Հիմնական զեկույցով հանդես եկավ Լեռնային Ղարաբաղի Գործադիր կոմիտեի նախագահ և օրենսդիր մարմնի նախագահության անդամ Սեմյոն Բաբայանը, ով 1988 թ. փետրվարի 20-ին մասնակցել է պատմական որոշման ընդունմանը: Կլոր սեղան-քննարկմանը ասնակցում էին Ռուսաստանի քաղաքագիտական և փորձագիտական առաջատար մի շարք հաստատությունների, հասարակական շրջանակների ներկայացուցիչներ, ՌԴ-ում ՀՀ դեսպանության աշխատակիցներ, «Ռուս-հայկական համագործակցություն» կազմակերպության և Ռուսաստանի հայերի միության, ինչպես նաև ռուսական և հայկական մի շարք լրատվամիջոցների ներկայացուցիչներ։
Մանակիցների թվում էր նաև 1992–1996թթ.-ին ՌԴ միջնորդական առաքելության ղեկավար, ՌԴ նախագահի Լեռնային Ղարաբաղի հարցով լիազոր ներկայացուցիչ, ԵԱՀԿ ՄԽ ռուսաստանցի նախկին համանախագահ Վլադիմիր Կազիմիրովը։
Միջոցառմանը մասնակցում էին Ռուսաստանի քաղաքագիտական և փորձագիտական առաջատար մի շարք հաստատությունների, հասարակական շրջանակների ներկայացուցիչներ, ՌԴ-ում ՀՀ դեսպանության աշխատակիցներ, «Ռուս-հայկական համագործակցություն» կազմակերպության և Ռուսաստանի հայերի միության, ինչպես նաև ռուսական և հայկական մի շարք լրատվամիջոցների ներկայացուցիչներ։
Կլոր սեղանի բացմանը ցուցադրվեցին Ռուսաստանում Արցախի մշտական ներկայացուցչության կողմից պատրաստված Արցախի ժողովրդի ազատագրական պայքարի 30 տարիները ներկայացնող վավերագրական նյութեր։
Այնուհետև ՌԴ-ում ԱՀ մշտական ներկայացուցիչ Ալբերտ Անդրյանը ներկայացրեց «Արցախ. երկար ճանապարհ դեպի ազատություն» 300 էջանոց հոդվածների ժողովածուն, որը ներառում է Ռուսաստանից, Մեծ Բրիտանիայից, Արցախից և Հայաստանից անկախ դիտորդների, լրագրողների, քաղաքական գործիչների և քաղաքագետների վկայություններն ու գնահատականները։
Միջոցառման պատվավոր հյուրն էր Ղարաբաղի Գործադիր կոմիտեի նախագահ և օրենսդիր մարմնի նախագահության անդամ Սեմյոն Բաբայանը, ով 1988 թ. փետրվարի 20-ին մասնակցել է պատմական որոշման ընդունմանը:
Ընդհանուր առմամբ կլոր սեղան-քննարկմանը ներկայացվել է 13 զեկույց։
Կլոր սեղանի արդյունքներով ընդունվել է հուշագիր․
«2018 թ լրանում է արցախահայության ազգային-ազատագրական պայքարի 30 ամյակը։ 1988թ փետրվարի 20-ին Լեռնային Ղարաբաղի 20-րդ գումարման մարզային խորհրդի արտահերթ նստաշրջանը որոշում է.
Ընդառաջելով ԼՂԻՄ-ի աշխատավորների ցանկություններին, խնդրել Ադրբեջանական ՍՍՀ Գերագույն սովետին եւ Հայկական ՍՍՀ Գերագույն սովետին՝ խորին ըմբռնման զգացում դրսեւորել Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչության իղձերին եւ լուծել ԼՂԻՄ-ը Ադրբեջանական ՍՍՀ-ի կազմից Հայկական ՍՍՀ-ի կազմ հանձնելու հարցը, միաժամանակ միջնորդել ՍՍՀՄ Գերագույն սովետի առջեւ՝ ԼՂԻՄ-ը Ադրբեջանական ՍՍՀ-ի կազմից Հայկական ՍՍՀ-ի կազմ հանձնելու հարցը դրական լուծելու համար։
Կլոր սեղանի մասնակիցները խորը համակրանք և համերաշխություն են տածում ազատ Արցախի ժողովրդին նկատմամբ։ Արցախի Հանրապետության հաջող զարգացումը տարածաշրջանային անվտանգության համակարգի կայացման գլխավոր գործոններից մեկն է:
Ադրբեջան-ղարաբաղյան հակամարտությունը առաջացել է 100 տարի առաջ՝ 1918 թ., երբ նորաստեղծ և նախկինում երբեք պետականություն չունեցող Ադրբեջանը տարածքային պահանջներ ներկայացրեց Հայաստանի, այդ թվում նաև Արցախի նկատմամբ (Լեռնային Ղարաբաղ), որտեղ բնակչության 95% հայերի էին։ Հետագա տարիներին ադրբեջանական իշխանությունները վարում էին հայահալած քաղաքականություն: Ադրբեջանական իշխանությունների այս քաղաքականության պատասխանը դարձավ արցախահայության ազգային-ազատագրական շարժումը։ Այս պայքարը քաղաքացիական իրավունքների, ազգային արժանապատվության, տնտեսական զարգացման, մշակութային ինքնության, մայրենի լեզվի ուսուցման պայքար էր ։
Եվ այսօր, Արցախի ազգային-ազատագրական շարժման մեկնարկից 30 տարի անց, Ադրբեջանը ցույց է տալիս, որ իր բոլոր գործողությունները անփոփոխ են։ Պաշտոնական Բաքուն սաբոտաժ է անում բանակցային գործընթացը, սպառնում է պատերազմով, նույնիսկ՝ ջիհադով, սահմանի վրա գնում է սադրանքների և ահաբեկչական հարձակումներ է կազմակերպում, խաղաղ բնակավայրերը հրետակոծելու համար օգտագործում է ծանր հրետանի, լրատվամիջոցների և կրթական համակարգերում վարում է մարդատյաց քաղաքականություն և կոպիտ կերպով փորձում է կեղծել պատությունը։ Ադրբեջանը բարձրագույնպետական մակարդակներով հարցականի տակ է դնում Հասատանի և Արցակի Հանրապետության ինքնիշխանությունն ու տարածքային ամբողջականությունը։ Ադրբեջանը շարունակում է խախտել 1994 թ. մայիսի 12-ին Ադրբեջանի, Ղարաբաղի և Հայաստանի միջև հաստատված հրադադարի պայմանները, ինչպես նաև 1995 թվականի փետրվարի 4-ին հրադադարի ամրապնդման վերաբերյալ նույն եռակողմ ձեւաչափով համաձայնությունը։
Ադրբեջանական-ղարաբաղյան հակամարտության քաղաքակիրթ և միջազգային իրավական կարգավորման համար անհրաժեշտ է
- Դե ֆակտո վերականգնել Ադրբեջան-Արցախ-Հայաստան բանակցությունների եռակողմ ձևաչափը,որը դե յուրե սահմանված է ԵԱՀԽ 1994 թ. Բուդապեշտի գագաթնաժողովում, ինչպես նաև ԵԱՀԿ ղեկավար խորհրդի 1-ին հանդիպմանը գործող նախագահի` 1995 թ. մարտի 31-ի Պրահայի եզրակացության մեջ։
- Լեռնային Ղարաբաղի բնակչությունը պետք է իրականացնի ինքնորոշման իր իրավունքը՝ միջազգային իրավական պարտադիր ուժ ունեցող ազատ կամարտահայտության միջոցով։
- Ընդունել Արցախի ժողովրդի բացառիկ իրավունքը` որոշելու Արցախի Հանրապետության (ԼՂՀ) կարգավիճակը, որն ամրագրված է 1991 թվականի դեկտեմբերի 10-ին՝ անկախության հանրաքվեի, 2006 թվականի դեկտեմբերի 10-ին և 2017 թվականի փետրվարի 20-ին՝ սահմանադրական հանրաքվեի ժամանակ :
4.ՄԱԿ-ի կանոնադրության և միջազգային իրավունքի համաձայն, համաշխարհային հանրությունը վերջապես պետք է ճանաչի Արցախի Հանրապետության (ԼՂՀ) անկախությունը, որը նոր լիցք կհաղորդի բանակցություններին և կարևոր գործոն կհանդիսանա խաղաղ գործընթացի անշրջելիության, ինչպես նաև տարածաշրջանում անվտանգության և կայունության ապահովման գործում։
5.Կոչ անել, որպեսզի Արցախի Հանրապետության և Ադրբեջանի Հանրապետության միջև կքնվի պայմանագիր , որը կհամապատասխանի երկու ժողովուրդների հիմնական շահերին և հիմք կհանդիսանա տարածաշրջանային համագործակցության համար։