Համշենցիների` մայրենի լեզվով կրթության պայքարը

  • by Éditeur, 25 Օգոստոսի, 2015 in Ազգային Քաղաքականություն
532 դիտում
Ֆերդա Բալաջար Ուսումնասիրող Հուրիյե Շահինն ուշադրություն է հրավիրում համշենցիների ` մայրեն լեզվով կրթության խնդրի վրա: Շահինն ասում է. «Մենք պետք է համշենահայերի մայրենի լեզվով կրթության մեջ կիրառելի գրավոր նյութ ստեղծենք, որպեսզի համշենցիների օգտագործած հայերենը պահպանվի»: Հուրիյե Շահինն իրեն որպես «համշենցի հայ» բնութագրող մի ուսումնասիրող, գրող և ակտիվիստ է` ծնված Արդվինի Խոպայում: Շահինի հեղինակած «Ինչպե՞ս է ուծացման քաղաքականությունը վերացնում լեզուները. ի մասնավորի հայոց պատմությունը և Համշենի հայերը» վերնագրով գիրքը հրատարակվել է «Յոլդա քիթափ» հրատարակչության կողմից: Հուրիյե Շահինի հետ զրուցեցինք պատմության ընթացքում Համշենի և համշենահայության գլխին եկածների մասին: Հուրիյե Շահինն ամենից առաջ խոսքն սկսում է այն տարածքի աշխարհագրական սահմանները գծելով, որի անվանումը հայկական «Համշենն» է, և որն ասիմիլացիոն քաղաքականության հետևանքով վերածվել է «Հեմշինի»: «Ներկայիս Ռիզեն, Հեմշինը, Չամլըհեմշինը և Փազարն իրականում Համշենի շրջանն են: Սակայն համշենցիները չեն ապրել միայն այս կողմերում: Մի հայկական ցեղ եղող համշենցիները բնակվում էին նաև Արդվինի Խոպա և Բորչկա գավառներում: Դարեր տևած ուծացման և ճնշման քաղաքականության պատճառով համշենցիներ են ապրում Թուրքիայի չորս ծագերում` Ադափազարըից մինչև Ստամբուլ, Անկարայից մինչև Իզմիր»: Սփյուռքի կազմավորում Հուրիյե Շահինը հետևյալ խոսքերով ուշադրություն է հրավիրում նաև Թուրքիայից դուրս գտնվող համշենցիների վրա. «Այսօրվա Աբխազիայում բազմաթիվ համշենցիներ են բնակվում` 1700-ականներին համշենցիների հանդեպ իրագործված օսմանյան կոտորածներից մազապուրծ: Նրանց մի մասն էլ Հայաստան է անցել պատմության ընթացքում: Ներկայում Հայաստանում հրատարակվում է «Ձայն համշենական» ամսաթերթը: Վրաստանի Բաթում քաղաքում ևս առկա են իսլամացած համշենցիների 5 գյուղեր, որոնց բնակչությունը Ստալինի օրոք աքսորվել էին Ղազախստան և Կիրգիզիա: Հետագայում վերստին վերադարձել են Աբխազիա և Վրաստան: Բացի այդ, համշենցիներ կան նաև ԱՄՆ-ում և Եվրոպայում: Նրանք կազմկերպվելու` դեռևս նախնական ջանքեր են գործադրում, սակայն առայժմ կապեր չունեն Թուրքիայում և Կովկասում ապրող համշենցիների հետ: Հետևաբար, դեռևս անհնար է խոսել Եվրոպայում և Ամերիկայում համշենցիների սփյուռքի գոյության մասին»: Հուրիյե Շահինը, իր նոր գրքից բացի, նաև հանդես է հրապարակում` «Համշենցու գոր» անվամբ, որը տարածում է Համշենում ու Խոպայում: Սույն ամսագրում տեղ գտած բազմաթիվ տեղեկություններն էլ ձեռք է բերում Ռիզեում, Համշենում և Խոպայում ապրող համշենցիներից: «Գյուղ առ գյուղ շրջել եմ համշենցիների հետ առնչվող տարածքներում, մինչ այժմ ոչ մի բացասական արձագանք չեմ ստացել: Գրքումս և հանդեսում հրապարակված տեղեկությունների մեծ մասին հասու եմ դարձել համշենցիների բնակած գյուղերում կատարած ուսումնասիրություններիս շնորհիվ»: Հուրիյե Շահինը շեշտելով, որ համշենցիները զգայուն են իրենց պատմության և ինքնության նկատմամբ, հենց իր ընտանիքից է մի օրինակ բերում. «Իմ պապերը, չնայած ուծացման զոհը լինելուն, զգայուն էին` սեփական ինքնության հանդեպ: Իմ պապից լսածներիս շնորհիվ է, որ ես էլ եմ զգայուն իմ համշենական և հայկական ինքնության նկատմամբ: Մեր պապերն են մեզ պատմել, թե 1915 թ. ինչպես է Արդվինում իրագործվել Հայոց ցեղասպանությունը: Արդվինի Արդանուչ գավառի մոտակայքում մի ժայռ կա: Ամեն անգամ, երբ յայլա բարձրանալիս այդ մասով էինք անցնում, պապս իջնում էր ավտոմեքենայից և ասում. «Հայերին այս ժայռից ներքև գցելով են ոչնչացրել»: Հուրիյե Շահինը նշելով, որ համշենցիները միշտ իրար մեջ քննարկել են իրենց հայ լինել-չլինելու հարցը, հայտնում է. «Համշենցիները վերջին տարիներին ավելի հանգիստ են արտահայտվում իրենց ինքնության մասին: Նրանք շատ զգայուն են հատկապես լեզվի հարցում: Անգամ Ազգայնական շարժում կուսակցության անդամ եղող համշենցիները համշենահայերեն են խոսում և շատ զգայուն են իրենց լեզվի հանդեպ: Նրանք ասում են` թուրք ենք, բայց համշեներեն են խոսում: Հենց լեզվի նկատմամբ այդ զգայուն լինելն է համշենական ինքնության չվերանալու պատճառը»: Կրթություն` մայրենի լեզվով Սակայն համշեներենը, որի հանդեպ շատ զգայուն են համշենցիները, այսօր կանգնած է լուջ մարտահրավերների առջև: Շահինը հետևյալ կերպ է բացատրում այդ խնդիրը. «Առկա է համշենցիների մայրենի լեզվով կրթության խնդիրը: Դեռևս չենք դիմել մայրենի լեզվով կրթություն ստանալու հարցով, որովհետև դրա համար մեր ձեռքին առայժմ գրավոր նյութ չկա»: Շահինն ընդգծում է, որ թե «Համշենցու գոր» ամսագիրը և թե իր հեղինակած գիրքը նախնական աշխատանքներ են տանում` մայրենի լեզվով կրթության համար անհրաժեշտ գրավոր նյութեր ստեղծելու ուղղությամբ: Շահինը շեշտելով, որ համշենցիների հետ նույն շրջաններում ապրող լազերը լուրջ նյութեր են ձեռք բերել` իրենց մայրենի լեզվով կրթության հարցում, նշում է. «Մենք առօրյա կյանքում հաղորդակցվում ենք մեր լեզվով, սակայն մեր խոսած լեզուն դասական հայերենն է, և այն բավականին տարբերվում է ներկայում Հայաստանում կամ Ռուսաստանում խոսվող հայերենից: Հետևաբար, մենք ինքներս պետք է ստեղծենք մայրենի լեզվով կրթության համար անհրաժեշտ գրավոր նյութեր: Հենց այդ նպատակով ենք հրապարակում «Համշենցու գոր» հանդեսը: Սակայն որոշ համշենցի ընկերներ անհանգստություն են ապրում, երբ համշենական ինքնությունը կապվում է հայկականի հետ: Եվ որպես փաստարկ էլ մատնանշում են համենցիների մուսուլման լինելը: Այնինչ, իրականությունը շատ տարբեր է դրանից»: Ոչ թե կրոն, այլ` լեզու Համշենցիների առնչությամբ` նաև «իսլամացված հայերի» թեմային անդրադարձած Շահինը նշում է. «Աշխարհում այլ հանրություններ էլ են կան, որոնք միավորված են ոչ թե կրոնով, այլ` լեզվով: Օրինակ` արաբները: Կրոնը չպետք է խառնել էթնիկ ծագման հետ: Ինչպես որ առկա են տարբեր քրիստոնյա ուղղությունների հետևորդ հայեր, այնպես էլ կան քրիստոնյա չեղող հայեր: «Մուսուլման հայ չի կարող լինել» պնդումը ճիշտ և գիտական մոտեցում չէ: Մենք պարտավոր ենք այս ոչ շահավետ դրությունը հաղթահարել: Պետք է, որպես հայեր և համշենցիներ, առաջնային պլան մղենք ոչ թե մեր կրոնը, այլ` լեզուն»: Հուրիյե Շահինը կոնկրետ առաջարկ ունի` ուղղված բոլոր հայերին և համշենցիներին. «Առաջիկայում, առանց ժամանակ կորցնելու, մի լավ պատրաստված և համապարփակ համշենցիների կոնֆերանս անենք և բացահայտ կերպով քննարկենք մեր բոլոր խնդիրները»: Թարգմանեց Մելինե Անումյանը Akunq.net

Araştırmacı yazar Huriye Şahin, Hemşinlilerin anadilde eğitim sorununa dikkat çekiyor. Şahin, “Hemşinlilerin konuştuğu Ermenicenin yaşaması için, anadilinde eğitimde kullanılabilecek yazılı materyal üretmeliyiz” diyor.

Huriye Şahin, kendini  ‘Hamşenli Ermeni’ olarak tanımlayan, Artvin Hopa doğumlu bir araştırmacı, yazar ve aktivist. Şahin’in ‘Asimilasyon Politikası Dilleri Nasıl Yok Ediyor: Özel Olarak, Ermeni Tarihi ve Hamşen (Hemşin) Ermenileri başlıklı kitabı Yoldakitap Yayınları’ndan çıktı. Huriye Şahin’le tarih boyunca Hemşin ve Hemşinli Ermenilerin yaşadıklarıyla ilgili konuştuk.  Huriye Şahin, her şeyden önce Ermenicesi ‘Hamşen’ olan ve asimilasyon politikaları sonucu adı ‘Hemşin’e dönüştürülen bölgenin coğrafi sınırlarını çizerek söze başlıyor.  “Bugünkü Rize, Hemşin,Çamlıhemşin ve Pazar, aslında Hamşen bölgesidir. Ama Hamşenliler sadece buralarda yaşamadılar. Bir Ermeni boyu olan Hamşetsiler, yani Hemşinliler, Artvin’in Hopa ve Borçka ilçelerinde de yaşıyorlardı. Yüzyıllarca süren baskı ve asimilasyon politikaları sonucunda, günümüzde Adapazarı’ndan İstanbul’a, Ankara’dan İzmir’e Türkiye’nin dört bir yanında Hemşinliler yaşıyor.  Diaspora oluşumu Huriye Şahin, Türkiye dışındaki Hemşinlilere de şu sözlerle dikkat çekiyor: “Bugünkü Abhazya’da 1700’lerde Hamşetsilere yönelik Osmanlı katliamlarından kaçan pek çok Hemşinli yaşıyor. Bunların bir bölümü de tarih içinde Ermenistan’a geçtiler. Bugün Ermenistan’da ‘Hamşet’in Sesi’ diye bir gazete çıkıyor. Gürcistan’ın Batum şehrinde de Müslümanlaşmış beş Hemşinli köyü bulunuyor Bu beş köyün ahalisi, Stalin döneminde Kazakistan’a ve Kırgızistan’a sürülmüşlerdi. Daha sonra yeniden Abhazya ve Gürcistan’a döndüler. Ayrıca ABD ve Avrupa’da da Hemşinliler var. Bunların henüz başlangıç aşamasında olan örgütlenme çabaları da var, ancak Türkiye ve Kafkasya’daki Hemşinlilerle henüz bağları yok. Dolaysıyla Avrupa ve ABD’ de bir Hemşinli Diasporası’ ndan söz etmemiz henüz mümkün değil. Huriye Şahin, yeni çıkan kitabının yanı sıra ‘Hamşetsu Gor’  (Hemşin İmecesi) adlı bir de dergi çıkarıyor. Dergiyi de Hemşin ve Hopa’da dağıtıyor.  ‘Hamşetsu Gor’ da yer alan pek çok bilgiyi de Rize, Hemşin ve Hopa’ da yaşayan Hemşinlilerden ediniyor. “Hemşinlilerle ilgili coğrafyayı köy köy dolaştım, şu ana kadar hiç olumsuz bir tepkiyle karşılaşmadım. Kitabımda ve dergide yer alan bilgilerin çoğu,  Hemşinlilerin yaşadığı köylerden derlediğim bilgilerle oluştu.Hemşinlilerin tarihlerine ve kimliklerine karşı duyarlı insanlar olduklarına dikkat çeken Huriye Şahin, kendi ailesinden örnek veriyor:Dedemler asimilasyon kurbanı olmalarına rağmen, kendi kimlikleri konusunda hassaslardı. Benim Hemşin ve Ermeni kimliği konusunda duyarlı olmamın nedeni de dedemden duyduklarımdır. 1915’te Artvin’ de Ermeni Soykırımı’nı nasıl olduğunu bize dedelerimiz anlattı. Artvin’ in Ardanuç ilçesi yakınlarında bir kayalık vardır. Yaylaya çıkarken, her oradan geçişimizde dedem arabadan inip, “Ermenileri bu kayalıktan aşağıya döküp, yok ettiler derdi. Hemşinlilerin, kendi içlerinde Ermeni olup olmadığını her zaman tartıştıklarını belirten Huriye Şahin, “Hemşinliler, son yıllarda kimliklerini daha rahat ifade ediyorlar. Özellikle dil konusunda çok hassaslar. MHP’li olanlar bile Hemşin Ermenicesi konuşur ve diline karşı çok hassastırlar; ‘Türküz’ der ama Hemşincekonuşurlar. Hemşinli kimliğinin yok olmamasının nedeni de bu dil hassasiyetidir” diyor. Anadilinde eğitim Ancak, Hemşinlilerin çok hassas oldukları Hemşince, bugün ciddi bir sorunla karşı karşıya. Şahin bu sorunu şöyle anlatıyor: “Hemşinlilerin anadilinde eğitim sorunu var. Henüz anadilde eğitim için başvurmadık, çünkü bunun için elimizde henüz yazılı materyal yok.Şahin, hem ‘Hamşetsu Gor’ dergisinin, hem de çıkardığı kitabın anadilde eğitim için gerekli yazılı materyal için bir ön çalışma niteliğinde olduğunu belirtiyor. Hemşinlilerle aynı bölgelerde yaşayan Lazların anadilinde eğitim konusunda ciddi bir materyal birikimine sahip olduklarına dikkat çeken Şahin, “Biz dilimizi gündelik hayatta yaşatıyoruz, ama bizim konuştuğumuz dil, klasik Ermenice. Ermenistan’da ya da Rusya’da konuşulan Ermeniceden farklı özellikler taşıyor. Dolayısıyla anadilde eğitim için gerekli materyali kendimiz üretmek zorundayız. Yazılı materyal oluşturabilmek için ‘Hamşetsi Gor’ u çıkardık. Ama bazı Hemşinli arkadaşlar, Hemşinli kimliğinin Ermenilikle ilişkilendirilmesinden rahatsız oluyorlar. Buna gerekçe olarak da Hemşinlilerin Müslüman olmalarını gösteriyorlar. Oysa, gerçek çok farklı.” Din değil dil Hemşinliler bağlamında ‘Müslümanlaştırılmış Ermeniler’ konusuna da değinen Şahin, şöyle devam ediyor: “Dünyada dil birliği olup da din birliği olmayan başka topluluklar da var. Mesela Araplar. Dinle etnik kökeni, birbirine karıştırmamak gerekir. Nasıl farklı Hıristiyan mezheplerinden Ermeniler varsa, Hıristiyan olmayan Ermeniler de var. ‘Müslüman Ermeni olmaz’ demek, doğru ve bilimsel bir yaklaşım değil. Biz bu handikapı aşmak zorundayız. Ermeniler ve Hemşinliler olarak dinimizi değil, dilimizi öne çıkarmak zorundayız.Huriye Şahin’ in tüm Ermenilere ve Hemşinlilere bir de somut önerisi var: “Önümüzdeki dönemde vakit geçirmeden, iyi hazırlanılmışve geniş kapsamlı bir ‘Hemşinliler konferansı’ yaparak tüm sorunlarımızı açık bir şekilde tartışmalıyız.”   http://www.agos.com.tr/tr/yazi/12561/hemsinlilerin-anadilinde-egitim-mucadelesi