Երեք օր Արցախի հոգևորականության հետ
Ներկայացնում ենք Regnum-ում հրապարակված Ստանիսլավ Ստրեմիդլովսկու հուզիչ ակնարկը՝ Արցախ կատարած այցի շուրջ։
«Իմ հյուրանոցային համարի պատուհանից երևում է 50 մետրանոց փայլող խաչը՝ քրիտոնեության խորհրդանիշը։ Նրա վերևում շողոշողում է կիսալուսինը, որը իսլամադավան շատ երկրների խորհրդանիշն է։ Հյուրանոցը անվանել են Փյունիկյան արքայադուստր Եվրոպայի պատվին։
Այս տարվա փետրվարին Ղարաբաղի կամ Արցախի Հանրապետության ժողովուրդը տոնում են Ղարաբաղյան ազատագրական շարժման 30-ամյակը։ Նրանք այնտեղ էին ապրում։ Բայց 1920-ականներին Հայաստանի և Ադրբեջանի խորհրդայնացումից հետո բոլշևիկների Կովկասյան Բյուրոն որոշեց Լեռնային Ղարաբաղը տալ Ադրբեջանի ՍՀ-ին՝ տրամադրելով «ընդարձակ տարածաշրջանային ինքնավարություն»։ 1988թ․ փետրվարի 13-ին մայրաքաղաք Ստեփանակերտում տեղի ունեցավ մասսայական բողոքի ակցիա, որի ժամանակ պահանջվում էր «Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար մարզը միացնել Հայաստանին»։ Իրականում սա կյանքի և մահվան հարց էր։
1991թ-ին այն շատ սրվեց, երբ ինքնավարությունը հռչակեց իրեն պետություն։ Սկսվեց պատերազմը։ Սրա մասին մենք դեռ կհիշենք Արցախի թեմի առաջնորդ Պարգև Մարտիրոսյանի հետ Մարտակերտի շրջանի լեռնային Վաղուհաս գյուղ այցելության ընթացքում, որը նշում էր ադրբեջանական ագրեսիայից ազատագրման 25-ամյակը։
Փետրվարի 12-ի առավոտյան այցելեցի Ստեփանակերտի թեմի առաջնորդարան, որտեղ ապրում և աշխատում է Սրբազանը։ Ինձ դիմավորում է արքեպիսկոպոսը՝ 64-ամյա մի տղամարդ, ում կարելի է ներկայացնել և՛ սուրբ հանդերձանքով, և՛ խաչակիրներին բնորոշ զենք ու զրահով։ Սրբազանը նստում է իր ամենագնացի ղեկին, որը շատ լավ է վարում․ հիմնականում 6 ժամ տևող Ստեփանակերտի ճանապարհը նա անցնում է 4 ժամում։ Նրա հետ հետին նստարանին գալիս են երկու սակավագները՝ Սամվել Մկրտչյանը և Հրայր Հակոբյանը։ Եղանակը խոստանում է լինել հիասքանչ, և իսկապես ճաշի ժամին օդը տաքանում է մինչև 15 աստիճան, և արևը պայծառ շողում է։ Մենք մեկնում ենք Վաղուհաս գյուղ, որը կրել է պատերազմի սարսափելի դժվարությունները։ Երեք անգամ այն ձեռքից ձեռք է անցել։ Այնտեղ 800 մարդ էր ապրում՝ ներառյալ կանայք, երեխաները և ծերերը։ Մահացավ 68 տղամարդ։ Ագրեսորը ոչնչացրեց գյուղի բոլոր տներն ու եկեղեցին։ Խաղաղ ժամանակ եկեղեցին վերականգնեցին և կանգնեցրին խաչքար։ Մենք գնում ենք այն լուսավորելու և շնորհակալություն հայտնելու Աստծուն, որ նա ուժ է տվել Վաղուհասի բնակիչներին՝ պաշտպանելու իրենց գյուղը, հավատը, կյանքի ուղին։
Ճանապարհին Սրբազանը պատմում է, թե ինչպես է մարտերի ժամանակ մեկնել հնագույն Գանձասարի վանքը՝ ծառայության։ Վերևում դարանակալած ագրեսորները կրակահերթ էին բացում նրա վրա, և նա պատասխան կրակ էր բացում։ «Արցախում միայն ես ունեի վարդագույն «Նիվա»,- ասում է Սրբազանը,- բոլորն այն ճանաչում էին՝ և՛ նրանք, և՛ մերոնք։ Եվ հենց որ հակառակորդը տեսնում էր մեքենան, այն հատուկ թիրախ էր դառնում։ Բայց, Փառք Աստծո, փրկվեցինք։ Չնայած ընկնում էի ռմբակոծության և կրակահերթերի տակ։ Առաջնորդարանը ևս պայթեցրին, երբ ես շենքում էի։ Առավոտ էր։ Ուժեղ ռմբակոծություն սկսվեց, հրթիռը Շուշիից արձակեցին Ստեփանակերտի վրա։ Բայց հերթական անգամ կենդանի մնացի։ Լավ է, որ չէի քնել և աղոթում էի հարևան սենյակում։ Ես գտնում էի, որ եթե Աստծուն պետք եմ, եթե որևէ նպատակի համար պիտանի եմ, ուրեմն կապրեմ։ Եթե ոչ, Աստծու կամքն է»։
Հիմա Արցախում լուռ է։
Վաղուհասի ճանապարհին հանդիպում ենք մի շուն, որը կանգնած է հենց ճանապարհի կենտրոնին և չի տեղաշարժվում գոնե մեկ միլիմետր։ «Իսկական ղարաբաղյան շուն»,- ասում եմ ես։ «Ահա»,- բացարձակ լրջությամբ գլուխն է շարժում սրբազանը։
Հայաստանում ղարաբաղցիների և նրանց համառության մասին առասպելներ են հյուսվում։ Ահա դրանցից մեկը։ Ադրբեջանցիների հետ պատերազմի ժամանակ երևանցին ու ստեփանակերտցին դարանակալում են։ Հանկարծ նրանց կողքից դուրս է գալիս մի ավանակ և ձայներ հանում։ Երևանցին առաջարկում է սատկացնել կենդանուն, քանի դեռ այն իրենց տեղը ցույց չի տվել։ Ստեփանակերտցին զարմանում է։ «Ի՞նչ ես ասում։ Ես չեմ կարող կրակել եղբորս վրա»։ Հեգնանքը նրանում է, որ ավանակը համարվում է համառ արարած, որը հետ քայլ չի անում։ Հետ քայլ չեն արել նաև Լեռնային Ղարաբաղի բնակիչները։ Պատերազմական գործողությունների սկզբում (1991-1994թթ․) նրանք կորցրին Շահումյանի և Մարտակերտի շրջանները, Գետաշենը, Հադրութը։ Շատ բան կորցրին, բայց հետո կարողացան պաշարել և ազատագրել։
Պատերազմը և հոգևորականները
Վաղուհաս գյուղից ադրբեջանցիները հարվածում էին Գանձասարին, փորձում էին քանդել վանական համալիրը։ Նրանք կիրառում էին զենքեր, տանկեր, «Գրադ» համակարգ, ինքնաթիռներ և ուղղաթիռներ։ «Նրանց նպատակն էր ոչնչացնել մեր սրբավայրը,- ասում է հայր Պարգևը։ Մի անգամ պատարագի ժամանակ երկու անգամ հրթիռները թռան գմբեթների միջով։ Ինձ մոտ տպավորություն էր, որ վանքը հօդս կցնդի»։ Պատերազմի ժամանակ մեր սարկավագ Ռաֆիկ Խաչատրյանը առաջինը զոհվեց, հետո քահանա Արմեն Օսիպյանը։ Կար հայր Վահանը, նրան Հայաստանի սահմանին սպանեցին։ Շատ վանականներ այդ ժամանակ մարտական պարգևներ ստացան, քանի որ շատերն են մասնակցել մարտական գործողություններին։ Մեդալներ, շքանշաններ են նրանց տվել։ Ինչպե՞ս է եղել։ Մի ձեռքին խաչ, մյուսին՝ հրացան։ Ի՞նչ անել։ Հարազատ գյուղը պետք էր պաշտպանել, իսկ մարդիկ չկային։ Այն ժամանակ զորահավաք էր կազմակերպվում 14-70 տարեկանների համար, բոլորը ճակատ էին գնում։ Մարդանց պակաս կար».
Պարգև Սրբազան
Ստեփանակերտում շարունակում ենք խոսել պատերազմի մասին։ Ինձ համար անհասկանալի է՝ ինչու է ագրեսորն այդպիսի ատելությամբ քանդում եկեղեցիներն ու վանքերը։ Նույնիսկ նացիստները Համաշխարհային Պատերազմի ժամանակ փորձում էին անհարկի ձեռք չտալ եկեղեցիներին։ Իսկ այստեղ մարդիկ են, ովքեր կողք կողքի ապրել են տարիներ շարունակ․․․
«Նրանք ուզում էին մեր մշակութային ժառանգությունը վերացնել,- ասում է Սրբազանը։ -Ինչպես Նախիջևանում, որտեղ հողին հավասարեցրին այն ամենը, ինչը հայկական էր, 10 հազար խաչքար, բոլոր վանքերը։ Եկվոր ժողովուրդը փորձում էր վերացնել բնիկների մշակույթը, փորձում էր խրել իր արմատները պատմության մեջ, իր իրավունքները պարտադրել։ Ահա այդպես էին նրանք պայթեցնում մեր եկեղեցիները։ Գյուլիստանում ավերեցին մեր եկեղեցին, որը ոչ այդքան վաղուց էին վերականգնել։ Մորթեցին 7 ծերունու, որ այնտեղ էին, և նրանց գլուխները գցեցին խորանի վրա։ Ի՞նչ անել․․․ Բարբարոսներ են։ Բայց մենք երբեք իրենց մզկիթներին ձեռք չենք տվել։ Հակառակը՝ դրանք պահպանում ենք, դա մեր մշակույթի մի մասն է։ Ինչ անենք, որ այնտեղ մի մզկիթը պարսկական է, իսկ մյուսը՝ ադրբեջանական։ Նորմալ է, նույնպես մեր պատմությունն է»։
Եկեղեցին ծառայում է ժողովրդին և պետությանը
Ի դեպ, ղարաբաղյան եկեղեցին ոչ միշտ է հեռու եղել քաղաքականությունից։ Դարեր շարունակ այն գոյություն է ունեցել որպես Աղվանից կաթողիկոսություն՝ ամենահարուստը հայկական կաթողիկոսություններից և պատրիարքություններից։ 1701թ․ Գանձասարի վանքի պաշտգամբում՝ Աղվանից կաթողիկոսության գաղտնի հովանի ներքո, Եսայի Հասան-Ջալալյանը գաղտնի ժողով է կազմակերպել, որտեղ հավաքվել են եպիսկոպոսները, արքեպիսկոպոսները և ղարաբաղյան մելիքները։ Որոշում է կայացվել Պետրոս I-ի մոտ պատվիրակություն ուղարկել՝ խնդրելով ազատագրել Արևմտյան Հայաստանը կամ Արցախը պարսկական լծից և այն միացնել քրիստոնյա Ռուսական կայսրությանը։ Հենց այդպես էլ սկսվեցին ազատագրական կռիվները և արդեն 300 տարի շարունակվում են։ Արդյունքը եղավ այն, որ Արցախը վերականգնեց իր պետականությունը, հռչակեց իր անկախությունը և ստեղծեց այն, ինչ կարող էր ստեղծել փոքրիկ պետությունը։
Ղարաբաղը դեմոկրատական պետություն է, չնայած հարցը դե յուրե վերջնական չի լուծվել։ Բայց դե ֆակտո կա, և ամեն ինչ գործում է։
2000 տարվա պատմությունը
Փետրվարի 13-ի առավոտյան գնում ենք մասնակցելու Ստեփանակերտի կենտրոնում անցկացվող հանրահավաքին՝ նվիրված ղարաբաղյան շարժմանը։ Նախագահի կողքին կանգնած է արքեպիսկոպոսը։ Բայց մենք պետք է վերադառնանք։ Ճանապարհին կանգնում ենք Դադիվանքի մոտ, որտեղ հանդիպում եմ ինձ ծանոթ Հայր Հովհաննեսին։ Քահանան ինձ ցույց է տալիս եկեղեցին։ «Այստեղից բացվում էր հիանալի տեսարան»,- ասում է նա։ Ես հստակեցնում եմ՝ վանականների, թե՞ մարտիկների համար։ Տեր Հովհաննեսը ժպտում է։ Պարզ է։ Վանքում պահպանվում են Սբ․ Դադիի մասունքները։
Մենք պետք է գնանք։ Ձմռանը սարերում փոթորիկներ են լինում։ Թողնում ենք Լեռնային Ղարաբաղը և մաղթում, որ հավերժ ապրի խաղաղ երկնքի տակ»։
Աղբյուրը՝ https://regnum.ru/news/polit/2381543.html
Три дня с духовенством Арцаха
Иллюстрация: Lragir.am
Крест в Арцахе
Из окна моего номера ночью виден светящийся 50-метровый крест, символ христианства. Над ним сияет полумесяц, присущий многим исламским странам символ. Гостиница названа в честь финикийской царевны Европы. А все это — Нагорный Карабах, небольшое государство в горах, уходящее корнями в далекую древность, относящуюся к присутствию армян в Закавказье, откуда их вырвать безболезненно просто невозможно.
В феврале этого года народ Народного Карабаха или Республики Арцах празднует 30-летие освободительного Карабахского движения. Армяне создали это государство. Они жили тут. Но в 1920-х годах после советизации Армении и Азербайджана решением большевистского Кавказского бюро было решено передать Нагорный Карабах в состав Азербайджанской ССР с предоставлением «широкой областной автономии». 13 февраля 1988 года в Степанакерте, столице автономии, состоялся массовый митинг, на котором прозвучало требование о воссоединении «Нагорно-Карабахской автономной области с Арменией». По сути это был вопрос жизни и смерти. Таким он особенно остро стал в 1991 году, когда автономия провозгласила свою государственность. Началась война. О ней мы еще вспомним с предводителем Арцахской епархии архиепископом Паргевом Мартиросяном во время поездки в горное село Вагуас Мардакертского района, которое отпраздновало в этом году 25-летие своего освобождения от азербайджанского агрессора.
Nina Stoessinger
Степанакерт, Нагорный Карабах
Србазан Паргев
Утром, 12 февраля, я подхожу к епархиальному управлению в Степанакерте, где живет и работает србазан (в переводе на русский — владыка). Меня встречает архиепископ, 64-летний седовласый муж, которого одинаково хорошо можно представить как в священнических одеяниях, так и в доспехах крестоносцев на коне и с мечом в руке. Владыка садится за руль своего джипа, который довольно лихо водит — обычно занимающую шесть часов дорогу из Степанакерта в Ереван он проделывает за четыре часа. Вместе с ним на заднем сиденье — два диакона, Самвел Мкртчян и Грайр Акобян. Погода обещает быть прекрасной, и в самом деле в обед воздух прогревается до 15 градусов тепла, ярко светит солнце. Мы направляемся в село Вагуас, испытавшее страшные тяготы войны. Три раза оно переходило из рук в руки. В нем жило 800 человек, включая женщин, стариков и детей. Погибло 68 мужчин. Агрессор разрушил полностью все дома и церковь. В мирное время храм восстановили и установили хачкар, святой крест из камня. Мы едем освятить его и отслужить благодарственный молебен Богу за то, что Он благословил жителей Вагуаса отстоять свое село, свою веру, свой образ жизни.
По дороге србазан рассказывает мне, как во время боев отправлялся служить в старинный монастырь Гандзасар. Засевшие на высотках агрессоры стреляли в него из автоматов сверху, он отстреливался. «У меня единственного в Арцахе была «Нива» бордового цвета, приметная машина, — улыбаясь, говорит отец Паргев. — Все ее знали — и наши, и они. И как только противник видел авто, она становилась особой мишенью. Ну, ничего, слава Богу, выжили. Хотя попадали под бомбежки, обстрелы. И епархиальное управление взорвали, когда я был в здании. Это случилось под утро. Началась сильная бомбежка, ракет семьсот выпустили из Шуши по Степанакерту. Но выжил в очередной раз. Хорошо, что не лег спать, молился в соседней комнате. Я считал так: если я Богу угоден, если еще нужен для какой-то миссии, значит выживу. Если нет — воля Божья на то». Сейчас в республике тихо.
По пути в Вагуас нам попадается собака, стоящая прямо на середине дороги и отказывающая сдвинуться хоть на миллиметр. «Настоящий карабахский пес», — говорю я. «Ага», — совершенно серьезно кивает архиепископ. В Армении о карабахцах и их упрямстве ходят легенды. Вот одна из историй. Во время войны с азербайджанцами ереванец и степанакертец засели в засаду. Вдруг рядом с ними встал ишак и громким ревом приветствовал людей. Ереванец предложил убить животное, пока оно не выдало невольно их. Степанакертец возмутился: «Ты что! Я не могу стрелять в брата!». Ирония здесь в том, что ишака считают упертым созданием, у которого не бывает заднего хода. Не было заднего хода и у жителей Нагорного Карабаха. В начале боевых действий (длились с 1991 по 1994 год) они потеряли Шаумяновский и Мардакертский район, Геташенский подрайон, часть Гадрутского района. Очень много что потеряли, находились тогда в глухой обороне. Но потом им удалось оборонить и освободить свои земли. Как говорит србазан, тяжело было: «И священникам было тяжело. Приходилось и молиться, и быть солдатами, сидеть в окопах вместе с ополченцами, ободрять их, проповедовать им, быть рядом с ними и в горе, и в радости. Это было особое служение, но надо было нам быть со своими чадами. Где твои чада, там и ты должен быть, как пастырь, как духовный отец. Это нормально».
KMarcin Konsek
T-72. Памятник защитникам Нагорного Карабаха
Война и священники
Он продолжает рассказывать о той поре. Из села Вагуас азербайджанцы били по Гандзасару, пытались разрушить монастырь. Они использовали пушки, танки, систему «Град», самолеты и вертолеты. «У них цель была — уничтожить наши святыни, — говорит отец Паргев. — Однажды во время литургии дважды снаряды пролетали между куполами. У меня было ощущение, что храм сейчас разлетится в щепки. И я тогда взмолился во время службы: «Господи, дай хоть литургию дослужить до конца, а там будь Твоя воля!». Слава Богу, выжили, все хорошо прошло. В войне наш диакон Рафик Хачатрян первым погиб, потом иподьякон Армен Осипян. Был отец Ваан, его убили на границе с Арменией. Водителя епархиального расстреляли на дороге, по которой мы сегодня с вами едем, возле села Кичан, он в засаду попал. Был ранен сторож нашего Гандзасарского монастыря. Когда самолеты бомбили села, волной из окна выкинуло отца Ованнеса Ованнисяна из села Ванк. Многие священники тогда получили боевые награды, потому что многие принимали участие в боевых действиях. Медали, ордена им давали. Как было? В одной руке крест, в другой пулемет. А что делать? Родное село надо защищать, а людей не было. У нас же тогда призыв в армию от 14 до 70 лет составлял, все на фронт. Людей не хватало».
У отца Паргева армия забрала трех семинаристов. Потом они дослужились до высоких должностей. Уже после войны молодого священника направили военным капелланом в артиллерийский полк, которым командовал такой экс-семинарист. Он устроил дотошную проверку своему капеллану, экзаменуя на знание Евангелия и церковной службы и поправляя неверные ответы. Священник был поражен и вслух воскликнул: «Что это за место, куда я попал, если тут полковники лучше меня знают работу капеллана!». Вот такая эта республика. Тем временем мы подъезжаем к Вагуасу. Здесь уже собрались люди. Нас встречает отец Ованнес, высокий мужчина, который предлагает осмотреть созданный при храме музей. В нем вывешены фотографии погибших защитников села, их биографии. Я всматриваюсь и вижу 13-летнего мальчика. Он потерял жизнь в 1992 году, отражая натиск агрессора. Мы идем в церковь, заполненную в подавляющем большинстве мужчинами. Сегодня их день. Архиепископ и настоятель читают молитвы, диаконы поют. Я не понимаю армянский язык, но сейчас все ясно и без слов. После мы выходим во двор, где святой водой и вином отец Паргев и отец Ованнес окропляют хачкар. Его создал 17-летний юноша. Мы идем в клуб. Под печальные звуки дудука школьники зачитывают имена отдавших жизнь героев.
Иллюстрация: ostkraft.ru
Србазан Паргев
Разрушенные храмы
В Степанакерте продолжаем говорить о войне. Мне непонятно, почему агрессор с такой ненавистью разрушал храмы и монастыри? Даже нацисты во время Великой Отечественной войны старались без нужды не трогать церкви. А тут люди, которые все-таки много лет жили друг рядом с другом… «Они хотели уничтожить наше культурное наследие, — говорит србазан. — Как в Нахичевани, где убрали все, что было армянское, десять тысяч хачкаров, все монастыри. Пришлый народ пытался убрать культуру аборигенов, пытался доказать свою укорененность в истории, свои права навязать. Вот так они и взрывали наши храмы. В Гюлистане уничтожили наш храм, который мы недавно до того отреставрировали. Зарезали семерых стариков, которые были при нем, головы кинули на алтарь. Ну что делать… Варвары. А мы никогда не трогали их мечети. Наоборот, их охраняем, это часть нашей культуры. Ну и что, что там одна мечеть персидская, а другая азербайджанская? Нормально, тоже наша история».
Я спрашиваю, как в таком случае и насколько искренне во время службы и келейной молитвы архиепископ молится за врагов, что предписывает нам, христианам, Господь. И отец Паргев мгновенно отвечает: «Каждый день молюсь. Мне не сложно их простить. Народ не виноват. Дело не в народе, все народы нормальные и добрые. Виновато высшее руководство той или иной страны, политиканы. А народ что? Ни один народ не хочет воевать, все хотят воспитывать детей, дать им образование, выдать замуж или женить, воспитывать внуков. Все народы так думают, никому не нужна эта война. Но есть политики, у которых экстремальные пожелания возникают. Я считаю, что надо отделять религию от политики. Это опасно. Не дай Бог, если начнется какая-нибудь религиозная война — она будет иметь самые страшные последствия. Надо остерегаться этого, быть очень осторожным. Надеюсь, что голос разума возобладает».
Бако Саакян
Церковь на службе народа и государства
Впрочем, карабахская Церковь не всегда была далека от политики. Много веков она существовала как Агванский католикосат, самый богатый из всех армянских католикосатов и патриархатов. В 1701 году в притворе Гандзасарского монастыря под предводительством агванского католикоса Есаи Гасан-Джалаляна состоялся тайный собор, где собрались епископы, архимандриты и карабахские мелики. На нем было принято решение об отправке делегации ко двору Петра Великого с просьбой прийти и освободить Восточную Армению или Арцах от персидского ига и присоединить к христианской Российской империи. Так и началось освободительное движение, которое тянется по сей день уже более трехсот лет. Как говорит отец Паргев, итогом его стало то, что Арцах восстановил свою государственность, провозгласил независимую республику, создал все, что должно иметь мало-мальски приличное государство — есть президент, им сегодня является Бако Саакян, парламент, правительство, гимн, герб и армия.
Карабах строит демократическое государство, хотя вопрос окончательно де-юре еще не решен. Но де-факто все есть и все работает. Сегодня в республике Церковь играет важную роль. Епархия хорошо ладит с руководителями Арцаха, некоторые государственные деятели являются членами епархиального совета. Знают нужды и проблемы Церкви. «Мы взаимно помогаем друг другу, у нас одна миссия, одно будущее и мы один народ, — констатирует србазан. — Наша самая первая и главная задача — это проповедовать Евангелие, Слово Божие, наставлять на путь спасения. Но у нас много еще социальных задач. Надо помогать людям в социальной сфере. Надо работать с армией. Надо заходить к больным. У нас есть сироты, которых мы опекаем. Надо посещать тюрьму, тех, кто споткнулся в жизни. Иногда приходится священникам — и мне в том числе, конечно — находить спонсоров для той или иной благотворительной миссии. Подходить к людям, которые могли бы инвестировать в инфраструктуру, экономику республики. Мы пытаемся помочь своей родине, своей государственности. Я думаю, что это тоже входит в наши обязанности».
История в 2000 лет
Утром 13 февраля мы идем на митинг в центре Степанакерта, где собрался весь город, чтобы вспомнить историю Карабахского движения. Рядом с президентом стоит архиепископ. Симфония, однако! Но нам пора возвращаться домой. По пути мы делаем остановку в монастыре Дадиванк, где я встречаю вчерашнего знакомого, отца Ованнеса. С 2015 года он является настоятелем этой древнейшей (основанной в IX веке) христианской святыни. Священник показывает мне на часовню, воздвигнутую рядом на горе. «Отсюда открывался отличный вид на все окрестности», — говорит он. Я уточняя: «Для монахов или воинов?». Отец Ованнес молча улыбается. Все ясно. В монастыре хранятся мощи священномученика Дади, замученного язычниками в I веке. Дади был учеником апостола Фаддея. С этого священномученника можно отсчитывать историю христианства в Карабахе.
В советское время Дадиванк был опустошен. Его отдали в распоряжении курду-пастуху, который в главной церкви жег костры, спасаясь от холода, сажа покрывала стены и купол. Но нет худа без добра. Благодаря этому удалось замаскировать от возможного вандализма редчайшие фрески, которые удалось при помощи итальянцев очистить в 2015 году. И тогда был открыт Господь Иисус, который передает Евангелие Николаю Чудотворцу. Здесь же можно увидеть Богоматерь и архангела Михаила, а также первомученика, архидиакона Стефана, которого забили камнями. Прости им, Господи, ибо не ведали, что творили… Отец Ованнес планирует полностью восстановить комплекс к 2020 году. Пока мы с ним идем по монастырю, к нему подбегают дети, просят благословить их прыганье через костер и предлагают самому священнику принять участие в этом народном ритуале. Настоятель соглашается прочитать молитву, но от прыганья отказывается. Нельзя. Нам же пора. Зимой в горах бывают метели. Мы оставляем Нагорный Карабах и желаем ему мирного неба до скончания веков.
(Благодарим за организацию поездки НПО Арцах по укреплению потенциала)
Москва — Ереван — Степанакерт — Вагуас — Дадиванк
Подробности: https://regnum.ru/news/polit/2381543.html