Ներկայացնում ենք Regnum-ում հրապարակված Ստանիսլավ Տարասովի հոդվածը:
Անկարան Հայաստանի հետ փոխհարաբերվելու ռազմավարաույթուն է մշակում:
Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիբ Էրդողանը իշխող «Արդարություն և զարգացում» կուսակցության ֆորումի ժամանակ հայտարարել է, որ «հայկական սփյուռքի ճնշման տակ պաշտոնական Երևանը համառորեն փակ է պահում Թուրքիայի հետ բարեկամանալու դռները»: Նրա խոսքով՝ «Արդյուքում՝ Հայաստանը մեկուսացված է տարածաշրջանային տրանսպորտային, առևտրական և էներգետիկ նախագծերից, և այդպես մեկուսացված էլ շարունակելու է մնալ,- հավելելով,- ի տարբերություն Հայստանի, Վրաստանը կամուրջ է դարձել Թուրքիայի և Արևմուտքի միջև, մի կողմից և՛ Կովկասյան տարածաշրջանի, և՛ Միջին Ասիայի, մյուս կողմից… այս երկու օրինակները շատ ներկայանալի են. ով մեզ հետ ընկերանում է, շահում է, ով չարությամբ է լցված, կորցնում է»:
Բայց ինչո՞ւ է որոշել Էրդողանը հիշել Հայաստանը: Թուրքական Hürriyet-ի կարծիքով մի քանի պատճառ կա: Առաջինը՝ Թուրքիայի և իր արևմտյան գործընկերների հետ դժվար հարաբերություններ են ձևավորվել: Արևմուտքը բացեիբաց մեղադրում է նախագահին երկրում ավտորիտար ռեժիմի հաստատման ձգտումների համար, որով հաշվի չի նստում եվրոպական ժողովրդավարական արժեքների հետ: «Շնորհիվ այն բանի, որ Թուրքիան նախկինում էլ էր կորցնում վստահությունը իր համախոհների աչքերում կամ տարածաշրջանում հարևանների շրջանում, նրան, ճիշտն ասած, գրեթե չի հետաքրքրում այն փաստը, որ Հայաստանը նույնպես մտնում էր այդ հարևանների մեջ,- գրում է Hürriyet-ը,- արդյունքում՝ Հարավային Կովկասում իրապես կարևոր տարածաշրջանային խաղացող դառնալու համար նրա շանսերը վայրկյանական հօդս ցնդեցին»: Միաժամանակ Թուրքիան չգիտես ինչու վստահ է, որ Արևմուտքի և Մերձավոր Արևելքի հետ գոյություն ունեցող արտաքին քաղաքական բարդագույն խնդիրներից կարող է առաջ անցնել՝ վավերացնելով 2009 թ. հոկտեմբերին Հայաստանի հետ ստորագրված Ցյուրիխյան արձանագրությունները:
Դրա համար Անկարան պետք է Ադրբեջանի կապանքներից ազատվի. երկկողմ հարաբերություններ Հայաստանի հետ և Արցախյան հակամարտություն, ուղղորդելով իրադարձությունների ընթացքը զուգահեռ ուղղությամբ: Դեռ 2012թ-ի օգոստոսին Թուրքիայի նախկին Արտգործնախարար Ահմեդ Դավութօղլուն փորձեց նախաձեռնել Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև ուղիղ բանակցություններ Ստամբուլում, ի դեպ, դրանք անուղղակիորեն կապելով Սիրիայի բանակցություններին:
Թուրքական Star թերթի կարծիքով, այդ գաղափարը տվել էր Հիլարի Քլինթոնը: «Ես թախանձեցի հայկական կողմին Ադրբեջանին տալ գոնե մի շրջան՝ խոստանալով Իլհամ Ալիևին համոզել Հայաստանի հետ հրադադարի պայմանագիր կնքել և երկու երկրների սահմանը բացել,- վերջերս լրագրողների մոտ անկեղծացել է Դավութօղլուն,- թուրքերի և սերբերի հակամարտությունը ձգվել է հազար տարի, իսկ հայերի հետ այս խնդիրը գորյություն ունի մոտ 100 տարի: Եթե մենք Բալկաններում կարողացանք լուծել Սերբիայի, Բոսնիայի, Հերցեգովինայի հետ խնդիրները, ինչո՞ւ չենք կարող նույնը անել հայերի հետ»:
Բացի այդ, Հայաստանին ուղղված քայլը կարող է ներկայացվել որպես «ժողովրդավարացման քայլ», չէ՞ որ Hurriyet-ի տվյալներով, ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսյանը Նյու Յորքում՝ ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի 72-րդ նստաշրջանում հայտարարել է՝ «2018 թվականի գարնանից Հայաստանը հայ-թուրքական արձանագրությունները անվավեր է ճանաչելու»:
Երկրորդ պատճառը: Անկարայի և Երևանի պատմական համաձայնությունը կարող է դիտարկվել նաև որպես իր տարածքում բնակվող քրդական ծագում ունեցող քաղաքացիների հետ հարաբերությունների բարելավման փորձ: Թուրք վերլուծաբանները վաղուց են խոստովանում, որ «քրդական հարցը պատմականորեն, այսպես թե այնպես, կապված է այն խնդիրենրի հետ, որոնց նախկինում բախվել է հայ հասարակությունը և ուղղափառ սիրիացիները, որ բնակվում են երկրի հարավարևմուտքում»:
Եթե նման բան տեղի չունենա, ինչպես գնահատում են թուրք վերլուծաբանները, ապագայում Անկարան չի կարողանա երկխոսել Հայաստանի հետ Ցյուրիխյան արձանագրությունների շուրջ:
Այդպիսով, ըստ էության, Թուրքիան ռազմավարություն է մշակում Հայաստանի հետ փոխհարաբերվելու համար: Ո՞րն է այս հարցում գլխավորը: Նախ և առաջ, Հայասատնի և Թուրքիայի հարաբերությունների բարելավումը կարող է ոչ միայն փոխել աշխարհաքաղաքական իրավիճակը Անդրկովկասում, այլև Անկարայի համար դեպի Եվրոպա ճանապարհ հարթել: Հետագայում դա կնպաստի Թուրքիայի տնտեսական և քաղաքական ազդեցության ավելացմանը Հարավային Կովկասում՝ դաշնակցելով ոչ միայն Հայաստանի, այլև Ռուսաստանի հետ: Հայաստանը կարող է ներառվել տարածաշրջանային տրանսպորտա-կոմունիկացիոն ծրագրերի մեջ: Թուրքիայի միջոցով Հայաստանի համար ցամաքային ճանապարհ կբացվի դեպի Եվրոպական շուկա, ինչը կնվազեցնի բեռնափոխադրումների արժեքները: Իսկ դա նշանակում է, որ հայկական որոշ ապրանքատեսակներ կարող են մրցունակ դառնալ: Հայաստանի և Թուրքիայի սահմանների բացումը վերջ կտա Ադրբեջանի մոնոպոլիային Թուրքիայի հետ Հարավային Կովկասում: Արցախյան հակամարտության խնդիրը կարող էր դիտարկվել Հայոց Ցեղասպանության ճանաչման ֆորմատով, միայն թուրք-հայկական հարաբերություններ առանց Ադրբեջանի միջամտության, ինչը նախատեսված է Ցյուրիխյան արձանագրություններով: Վաղ թե ուշ, Թուրքիան ստիպված է լինելու իրական գնահատական տալ XX դարասկզբին Օսմանյան Կայսրությունում տեղի ունեցած իրադարձություններին: Օսմանյան նամակագրության տվյալներով՝ 1914թ. կայսրության տարածքում ապրում էր մոտավորապես 13 մլն մարդ, որոնցից 4 մլն հայեր (բնակչության 31%-ը), բացի այդ՝ Արևմտյան Հայաստանում 1,2 մինչև 3 մլն (37%-75%), Կիլիկիայում՝ 400.000 (ավելի քան 50%-ը), Ստամբուլում 150.000 (20%-ը բնակչության): Իսկ 1918թ. Արևմտյան Հայաստանում բնակվում էր 150-200.000 մարդ: Այսօր ընդամենը մի քանի տասնյակ հազար մարդ:
Թուրքիայի հետ ռազմավարական գործընկերային հարաբերությունների մեջ գտվող Ադրբեջանում, «մեկ ազգ՝ երկու պետություն» սկզբունքով, ԽՍՀՄ փլուզումից հետո և արցախյան հակամարտության զարգացմամբ, ընդհանրապես հայեր չմնացին, իսկ ովքեր, որ մնացել են, գտնվում են գրեթե մարգինալ վիճակում:
Թուրք-հայկական և թուրք-ադրբեջանական բոլոր հարցերը խորը վերլուծության կարիք ունեն: Բայց ինչ պատճառներ էլ, որ լինեն Օսմանյան Կայսրության սոսկալի իրադարձությունների հիմքում, կապված էթնիկ զտումների հետ, իսկ հետո խորհրդային և հետ-խորհրդային Ադրբեջանում, երկու թուրքական պետությունները «լուծեցին» հայկական հարցը: Նաև նկատենք, որ հայ-թուրքական հաշտեցումը, դա Վաշինգտոնի, Մոսկվայի և Երևանի միջև հարաբերությունների ամբողոջություն է: Եվ այստեղ խիստ կարևոր դերակատարություն է ստանում Իրանը, ով Ռուսաստանի և Թուրքիայի հետ Սիրիայի հարցով կոալիցիայի մեջ է: Հիմա մնում է սպասել՝ երբ Անկարան «կգիտակցի» և գոնե չնչին երկխոսություն կսկսի Երևանի հետ:
https://regnum.ru/news/polit/2353125.html
Հիշեցնենք, որ 1917թ. դեկտեմբերի 29-ին Խորհրդային Ռուսաստանի Ժողկոմխորհի կողմից ընդունված «Թուրքահայաստանի մասին» (Արևմտյան Հայաստան) Դեկրետով ճանաչվել է Թուրքահայաստանի (Արևմտյան Հայաստան) հայության ազատ ինքնորոշման իրավունքը՝ ընդհուպ մինչև լիակատար անկախություն: Իսկ 1920թ. հունվարի 19-ին՝ Փարիզի Վեհաժողովի ժամանակ, Դաշնակից Տերությունների Գերագույն Խորհուրդը դե ֆակտո (de facto) եւ 1920թ. Մայիսի 11-ին՝ Սան-Ռեմոյի համաժողովի ժամանակ դե յուրէ (de jure) ճանաչեց այն՝ որպես անկախ և ինքնիշխան պետություն, որի սահմանները Թուրքիայի հետ 1920թ. նոյեմբերի 22-ին սահմանագծել է ԱՄՆ-ի նախագահ Վուդրո Վիլսոնը:
Հարկ է նշել, որ Արևմտյան Հայաստան Պետությունը ՄԱԿ-ի կողմից չի ճանաչվել՝ Թուրքիայի կողմից բռնազավթված լինելու է պատճառով:
Հիշեցնենք, որ 1894-ից միչև 1923թ. Արևմտյան Հայաստանի գրավված տարածքներում թուրքական երեք կառավարության կողմից բնիկ հայ ժողովուրդը ենթարկվել է Ցեղասպանության:
Анкара ведет разработку стратегии взаимоотношений с Ереваном
Президент Турции Реджеп Тайип Эрдоган заявил на форуме правящей Партии справедливости и развития (ПСР), что «под давлением армянской диаспоры официальный Ереван упорно продолжает держать на замке двери дружбы с Турцией». По его словам, «в результате Армения вытеснена из транспортных, торговых и энергетических проектов в регионе, она продолжает оставаться в изоляции». И добавил: «Грузия в противовес Армении стала мостом между Турцией и Западом, с одной стороны, и регионом Кавказа и Средней Азии, с другой… Эти два примера очень показательны: тот, кто с нами дружит, приобретает, а кто держит зло — теряет».
Но почему Эрдоган решил вспомнить об Армении? По мнению турецкой газеты Hürriyet, для этого существует несколько причин. Первая. Между Турцией и ее западными партнерами складываются сложные отношения. Запад открыто обвиняет президента в стремлении установить в стране авторитарный режим, не считаясь с принципами демократии европейского типа. Соответственно, Анкара сталкивается с проблемой утраты доверия к своей внешней политике. «В силу того, что Турция и раньше теряла доверие в глазах своих союзников или соседей в регионе, ее, откровенно говоря, почти не беспокоил тот факт, что Армения тоже вошла в число этих соседей, — пишет Hürriyet. — В результате ее шансы стать поистине важным региональным игроком на Южном Кавказе моментально улетучились». В то же время Турция почему-то уверена в том, что из всего набора существующих сложнейших внешнеполитических проблем как на Западе, так и на Ближнем Востоке, она может осуществить прорыв именно на армянском направлении, приступив к ратификации подписанных с Арменией в октябре 2009 года Цюрихских протоколов.
Для этого Анкаре необходимо развести навязанную Азербайджаном вилку: двухсторонние отношения с Арменией и нагорно-карабахский конфликт, направить ход событий в параллельном русле. Еще августе 2012 года занимавший тогда пост главы МИД Турции Ахмет Давутоглу пробовал инициировать прямые переговоры между Азербайджаном и Арменией в Стамбуле, кстати, увязывая их косвенно и с переговорами по Сирии. По мнению турецкой газеты Star, предлагаемая комбинация исходила от Хиллари Клинтон. «Я умолял армянскую сторону вернуть Азербайджану хотя бы один район, обещая уговорить Ильхама Алиева подписать с Арменией договор о прекращении состояния войны и об открытии границ между двумя странами, — откровенничал недавно Давутоглу с журналистами. — Между турками и сербами конфликт длился тысячу лет, а с армянами наши проблемы существуют где-то около ста лет. Если мы смогли решить проблемы на Балканах с Сербией, Боснией и Герцеговиной, почему мы не можем сделать то же самое и с армянами?». Помимо того, ход в сторону Армении можно подать и как «шаги на пути демократизации», ведь, по данным Hürriyet, которая ссылается на выступление президента Армении Сержа Саргсяна на 72-й сессии Генеральной Ассамблеи ООН в Нью-Йорке, «с весны 2018 года Армения признает турецко-армянские протоколы недействительными».
Вторая причина. Достижение исторического согласия Анкары с Ереваном может рассматриваться и как стремление налаживания отношений с проживающими на ее территории гражданами курдского происхождения. Турецкое экспертное сообщество уже давно признает, что «курдский вопрос в стране исторически так или иначе связан с проблемами, с которыми в прошлом сталкивались армянская община и православные сирийцы, проживающие на юго-западе страны». Если такого не произойдет, как оценивают турецкие эксперты, в будущем Анкаре не удастся вернуться к диалогу с Ереваном по Цюрихским протоколам. Таким образом, по всем признакам, Турция ведет разработку стратегии взаимоотношений с Арменией. Что может быть в ней главным? Для начала восстановление отношений между Турцией и Арменией может не только изменить геополитическую ситуацию в Закавказье, но и замостить дорогу Анкары в Европу. Далее это способствовало бы продвижению экономического и политического влияния Турции на Южном Кавказе в альянсе не только с Арменией, но и Россией. Ереван сможет подключиться к транспортно-коммуникационным (авто‑ и железнодорожным) региональным проектам. Через Турцию у Армении откроется сухопутная связь с европейским рынком, что удешевит перевозки. А это означает, что отдельные армянские товары могут стать конкурентоспособными. Открытие границ и установлением дипотношений Еревана и Анкары положит конец монополии Азербайджана на отношения с Турцией на Южном Кавказе.
Проблема урегулирования нагорно-карабахского конфликта могла бы рассматриваться сквозь призму признания вины в Геноциде армян 1915 года в формате только турецко-армянских отношений и без участия Азербайджана, что предусматривается Цюрихскими протоколами. Рано или поздно, возможно, в отдаленной перспективе, но Турции придется дать реалистичную оценку событий начала XX века в Османской империи. По данным османской переписи, в 1914 году в этой империи проживало около двух миллионов армян. По другим данным, в Турции жило тогда около 13 миллионов человек, из которых армяне могли составлять до 4 млн человек (до 31% населения), в том числе в Западной Армении (Восточной Анатолии) — от 1,2 до 3 млн (от 37% до 75%), в Киликии (ныне юго-западное побережье Турции) — 400 тыс. (более 50%), в Стамбуле — 150 тыс. (20% населения Стамбула). В 1918 году армян в Западной Армении осталось не более 150—200 тыс. человек. Сегодня всего несколько десятков тысяч армян живут в Турции, в основном в Стамбуле.
Азербайджане, который находится в стратегическом партнерстве с Турцией по принципу «одна нация — два государства», после развала СССР и развития нагорно-карабахского конфликта вообще не осталось армян, а те, что есть, фактически находятся в маргинальном состоянии. Все вопросы, касающиеся прошлого армяно-турецких и армяно-азербайджанских отношений, требуют тщательного анализа. Но какие бы причины не лежали в основе происходивших в Османской империи трагических событий, связанных с этническими чистками, а потом событий в советском и постсоветском Азербайджане, два тюркских государства «решили» армянский вопрос. Также заметим, что турецко-армянское примирение — это еще комплекс отношений между Анкарой и Вашингтоном, Москвой и Ереваном. И здесь крайне важную роль приобретает Иран, входящий с Россией и Турцией на сирийском направлении в коалицию.
Теперь остается дождаться того, когда Анкара «созреет» и будет готова начать для начала хотя бы минимальный межгосударственный диалог с Ереваном. По мере продвижения переговорный процесс может расширяться и вовлекать новые уровни и форматы.
Подробности: https://regnum.ru/news/polit/2353125.html