Բռնագրավված սեփականության հարցին հարկավոր է անդրադառնալ ավելի մանրամասն, քանի որ ցեղասպանության այդ ասպեկտի մասին քչերը գիտեն։ Չէ՞ որ Ցեղասպանության իրականացման կարևոր մասը հայերի գույքի առգրավումն էր։ 1914թ․ հայկական առևտրաարդյունաբերական և ֆինանասական կապիտալը կազմում էր թուրքական տնտեսության ավելի քան մեկ քառորդը։ Օսմանյան կայսրությունում ապրող ավելի քան 2 մլն հայերը տիրապետում էին հսկայական շարժական և անշարժ գույքի, չխոսենք, հայկական կազմակերպությունների մասին՝ սկսած հասարարակականից մինչև կրթական։
Հայերին արտաքսելու մասին հրամաններում հատուկ ուշադրություն էր դարձվում սեփականությանը։ Մասնավորապես արգելվում էր բոլոր տեսակի առք ու վաճառքը։ Հայ բնակչությանը ստիպում էին իրենց սեփականության մասին ցուցակներ կազմել, և դրանք տալ տեղական իշխանություններին, իբր թե վերադառնալուց հետո ամեն ինչ հետ կստանան։ Կանխիկը և ոսկին հանձնարարվեց դնել բանկ։ Բայց արդեն 1915թ․ սեպտեմբերին Օսմանյան կայսրությունը «լքված գույքի մասին» օրենք ընդունեց, որի համաձայն՝ կառավարությունը բռնագրավում էր հայերի ողջ գույքը։
Հայերի բանկային հաշիվները և ավանդները
1915թ․ հայերի բոլոր բանկային հաշիվները և ավանդները տեղափոխվեցին հատուկ Կանձապետարանի հաշվի վրա և բռնագրավվեցին։ Ոսկին և թանկարժեք մետաղները անձնական բանկային պահուստարաններից առանձին էին պահվում։ Բռնագրավված ոսկու արտարժույթի ակտիվներով նախատեսվում էր ծածկել բյուջետային դեֆիցիտը և հոգալ ռազմական ծախսերը։ 1916թ․ սկսած, թուրքական կառավարությունը սկսեց կանոնավոր վճարել պետական պարտքը, իսկ պատերազմից հետո նաև փոխհատուցումները։
Բրիտանիայի վարչապետ Ստենլի Բոլդուինը իր հուշերում ասում է, որ 1916թ․ թուրքական կառավարությունը Բեռլինի Reichsbank-ում դրել է 5 մլն ֆունտի ավանդ (այսօրվա հաշվարկներով մոտ 550 մլն դոլար) գանձապետարանի հաշվից, որի վրա գտնվում էին հայկական հաշիվները։
Արդյունաբերական և առևտրային օբյեկտներ
Արդյունաբերական և առևտրային օբյեկտները բաժին էին հասնում հիմնականում տեղական իշխանություններին և ուժայիններին։
Տները, հողերը և անշարժ գույքը
Հայերին արտաքսելուց հետո տվյալ բնակավայրերում ստեղծվում էին «լքված գույքի» լուծարման հանձնաժողովներ, որի մեջ մտնում էին տեղական կուսակցական ակտիվիստները և ուժայինները, ովքեր որ կազմակերպել էին հայերի գույքի բռնագրավումը։
Գույքի հիմնական մասը սեփականաշնորհվեց հենց հանձնաժողովի անդամների կողմից։ Իսկ թուրքերը մասսայաբար սկսեցին տեղափոխվել հայերի տներ, որոնք բավական հարմարավետ էին։
Կոստանդնուպոլսում Գերմանիայի դեսպանը գրում է, որ «հայերի ողջ գույքը լիկվիդացվել է, այսպես կոչված, հանձնաժողովների կողմից, ինչը նշանակում է, որ ասենք հայտի տունը, որն արժե 100 ֆունտ, կուսակցական ակտիվիստի կողմից սեփականաշնորհվել է 2 ֆունտով»։
Ինչ վերաբերվում է անձնական անշարժ գույքի բռնագրավմանը, ապա բավական է անձնական գույքի վերադարձման համար Եվրոպական և Ամերիկյան դատարաններ ուղղված հայցերի վերաբերյալ երկու օրինակ բերել՝
-Հողատարածք, որի վրա գտնվում էր ամերիկյան Ինջիրլիք ռազմաբազան (163 մլն դոլարի հայց)
-Հողատարածք, որի վրա կառուցվել էր Դիարբեքիրի օդանավակայանը։
Գյուղատնտեսական սեփականությունը, հողատարածքները, ֆերմաները և կենդանիները
Հողերը և ընտանի կենդանիները հիմնականում տրվում էին Բալկաններից եկած թուրք փախստականներին։ Սրանով զբաղվում էին գերիների և փախստականների հարցով չինովնիկները, ովքեր իրենց աշխատավարձերը ստանում էին հայերի բռնագրավված գույքից։ Ամբողջական հայկական գյուղեր բնակեցվում էին փախստականներով, ովքեր ստանում էին տուն, հող, կենդանիներ, այդ կերպ փոխվում էր երկրի դեմոգրաֆիական դիմագիծը։
Հայկական հասարակական կազմակերպությունների գույքը
Հայկական կազմակերպությունները տիրապտում էին հսկայական քանակությամբ անշարժ և այլ գույքի ողջ երկրի տարածքում, ներառյալ դպրոցներ, հիվանդանոցներ, ակումբներ և այլն։ Այդ ողջ գույքը բռնագրավվեց։ Էրզրումի ամենամեծ շենքում՝ հայկական Սանասարյան վարժարանի բռնագրավված կառույցում, 1919թ․ Աթաթուրքը կազմակերպեց Էրզրումի կոնգրեսը, որը հիմնաքարային իրադարձություն էր ժամանակակից Թուրքիայի կազմավորման գործում։
Եկեղեցական գույքը
Եկեղեցական ողջ գույքը նույնպես բռնագրավվեց։ Միայն Կոնստանդնուպոլսի Պատրիարքարանը 1915թ․ ուներ 2500 եկեղեցի և 450 վանք։ Հայ կաթոլիկ և բողոքական եկեղեցիներն իրենց հերթին տիրապետում էին մի քանի հազար եկեղեցիների։ Եկեղեցիներն ունեին նաև թանկարժեք գույք, ոսկեղեն, դրամական միջոցներ, գանձեր, հողատարածքներ, արդյունաբերական ձեռնարկություններ և այլն։ 1919թ․ Փարիզի վեհաժողովի ժամանակ Հայ Առաքելական եկեղեցու պաշտոնական գույքը գնահատվել է ավելի քան 19 մլրդ ֆրանսիական ֆրանկ։ Օրինակ՝ բռնագրավված համալիրը, որը եղել է Կիլիկիայի կաթողիկոսի նստավայրը 1293-1915թթ․, գրավել է Ադանա քաղաքի ողջ կենտրոնական հատվածը։
Անձնական գույք
Օրենքի համաձայն, հայերի անձնական գույքը պետք է վաճառվեր աճուրդներում, իսկ եկամուտները պահվեին տեղական իշխանությունների մոտ, քանի դեռ նախկին սեփականատերը չհայտնվեին և չստանային։ Բնականաբար ոչ ոք չվերադարձավ․ արտաքսվածների մեծ մասը սպանվեցին։ Բացի այդ՝ «աճուրդներում» գույքը վաճառվում էր գրոշներով։
Լուծարային հանձնաժողովների կողմից իրականացվող «աճուրդները» նյութական խթանման մեխանիզմ էին տեղական քաղաքացիական ծառայողների, կուսակցական ակտիվիստների և ավազակային խմբավորումների համար, որոնք հատկապես առանձնացան արտաքսման և սպանությունների ֆոնին։ Հայերի անձնական գույքը՝ կահույք, կահ կարասի գրոշներով բաժանվում էր։ Բայց այդ իրավիճակի ցինիզմը, երբ մարդասպաններին վճարում էին սպանվածի գույքով, այդքանով չէր ավարտվում։ Տրապիզոնում, օրինակ, այդպիսի աճուրդներն իրականացվում էր հայկական բռնագրավված և թալանված եկեղեցիներում։
Այսպիսով, Հայոց ցեղասպանությունը 2 մլն հայերին թալանելու լավ պլանավորված ծրագիր էր․ հավանաբար մարդկության պատմության մեջ ամենամասսայականը։ Կոստանդնուպոլսի Տրիբունալը գրանցել է անձնական հարստացման բազմաթիվ դեպքեր, որոնք հանդիսացել են հայի սպանության առիթ։ Զարմանալի չէ, որ գրանցվել են նաև պարզունակ թալանի դեպքեր։ Ավելի հայտնի է Դիարբեքիրի նահանգապետ Մեհմետ Ռեշիդի պատմությունը, ում բռնեցին 43 արկղ զարդերով և թանկարժեք մետաղներով լի երկու գանձարանով։ Այս բռնագրավված հայկական գանձերը նահանգապետը պետք է հանձներ կենտրոնական իշխանություններին, բայց հեշտությամբ սեփականաշնորհել էր։ 1919թ․ Տրիբունալի սպառնալիքների տակ Մեհմեդ Ռեշիդը գնդակահարվեց։
Թուրք պատմաբան Ուղուր Ունգյորը, գնահատելով հայերից բռնագրավված առևտրաարդյունաբերական և ֆինանսական ենթակառուցվածքների մասշտաբները, եկավ այն եզրահանգման, որ Աթաթուրքի կողմից թուրքական պետական տնտեսության ստեղծումը հնարավոր չէր լինի առանց հայերի գույքի բռնագրավվման։ Եվ սա զարմանալի չէ, չէ՞ որ հայերին էր պատկանում Թուրքիայի տնտեսության մեկ քառորդ մասը։
Այնպես որ, հայերիից բռնագրրաված գույքի չափերի մասին հնարավոր է միայն կռահել։
Արամ Պետրոսյան
Աղբյուրը՝ voskanapat.info
Հիշեցնենք, որ 1917թ. դեկտեմբերի 29-ին Խորհրդային Ռուսաստանի Ժողկոմխորհի կողմից ընդունված «Թուրքահայաստանի մասին» (Արևմտյան Հայաստան) Դեկրետով ճանաչվել է Թուրքահայաստանի (Արևմտյան Հայաստան) հայության ազատ ինքնորոշման իրավունքը՝ ընդհուպ մինչև լիակատար անկախություն: 1920թ. հունվարի 19-ին` Փարիզի Վեհաժողովի ժամանակ, Դաշնակից Տերությունների Գերագույն Խորհուրդի կողմից դե ֆակտո (de facto), իսկ 1920թ. մայիսի 11-ին՝ Սան Ռեմոյի կոնֆերանսի ժամանակ դե յուրէ (de jure) ճանաչվեց որպես անկախ և ինքնիշխան պետություն: 1920թ. նոյեմբերի 22-ին ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի Իրավարար վճռով որոշվեց հայ-թուրքական սահմանը:
Հարկ է նշել, որ Արևմտյան Հայաստան Պետությունը ՄԱԿ-ի կողմից չի ճանաչվել՝ Թուրքիայի կողմից բռնազավթված լինելու պատճառով:
Հիշեցնենք, որ 1894-1923թթ. Արևմտյան Հայաստանի գրավված տարածքներում թուրքական երեք կառավարությունների կողմից բնիկ հայ ժողովուրդը ենթարկվել է Ցեղասպանության:
Западная Армения — На вопросе конфискованной собственности стоит остановиться поподробнее, поскольку об этом аспекте Геноцида мало кто знает. Ведь важной частью плана Геноцида было завладение имуществом армян.
К 1914 году армянский торгово-промышленный и финансовый капитал контролировал более четверти всей турецкой экономики. Проживавшие в Османской империи более 2 миллионов армян владели огромным недвижимым и движимым имуществом, не говоря уже об армянских организациях — от общественных до образовательных.
В приказах о депортации армянского населения особое внимание уделялось собственности. В частности, запрещались все сделки купли-продажи. Армянскому населению предписывалось составить список собственности и сдать списки местным властям, для того чтобы по возвращении, якобы, получить все обратно. Наличные и золото предписывалось положить в банк. Но уже в сентябре 1915 года парламент Османской империи принимает закон о «покинутом имуществе», согласно которому правительство конфисковывает все имущество армян.
Банковские счета и депозиты армян
В 1915 году все банковские счета и депозиты армян были переведены на специальный счет Казначейства и конфискованы. Отдельно хранилось золото и драгметаллы из личных банковских ячеек.
Конфискованными золотовалютными активами планировалось покрыть дефицит бюджета и военные расходы. Начиная с 1916 года, турецкое правительство стало регулярно оплачивать внешний долг, а после войны — еще и репарации.
В меморандуме британского премьера Стенли Болдуина говорится о том, что в 1916 году турецкое правительство внесло депозит в Reichsbank в Берлине на сумму 5 млн. золотых фунтов (примерно 550 млн. долларов сегодня) со счета казначейства, на который перечислялись банковские счета армян.
Промышленные и торговые объекты
Промышленные и торговые объекты доставались, в основном, представителям местных властей и силовикам.
Дома, земли и недвижимое имущество
После депортации населения на местах создавались комиссии по «брошенной собственности», в которые входили местные партактивисты и силовики, организовавшие конфискацию имущества армян.
Большая часть имущества и недвижимости присваивалась самими членами комиссий. Турки массово стали переселяться в дома армян, которые были значительно лучше обустроены.
Посол Германии в Константинополе писал, что «вся собственность армян ликвидирована так называемыми комиссиями, что означает, что дом армянина стоимостью, скажем, 100 присвоен партактивистом за 2».
Что же касается конфискованной личной недвижимости, то достаточно привести два примера недавних индивидуальных исков по возврату собственности в европейские и американские суды:
— земельный участок, на котором находится американская военная база Инджирлик (иск в 163 млн. долларов);
— земельный участок, на котором построен аэропорт Диарбекира.
Сельскохозяйственная собственность, земельные угодья, фермы и скот
Земли и скот армян в основном передавались беженцам-туркам с Балкан. Этим занимались чиновники Директората расселения племен и беженцев, которые свою зарплату получали из конфискованной армянской собственности.
Целые армянские села заселялись беженцами, которые получали дома, земли и скот и, таким образом, менялась демография страны.
Имущество армянских общественных организаций
Армянские общественные организации владели огромным количеством недвижимости и другого имущества практически по всей стране, включая школы, больницы, клубы и т. д. Все это имущество было конфисковано.
В самом большом здании Эрзрума — конфискованном здании армянского колледжа Санасарян, в 1919 году Ататюрк созвал Эрзрумский конгресс — основополагающее событие в становлении современной Турции.
Церковная собственность
Вся церковная собственность также была конфискована. Только Армянский Патриархат Константинополя на 1915 г. имел 2500 церквей и 450 монастырей. Несколько тысяч церквей имели и Армянская Католическая и Армянская Протестантская церкви. Церкви владели также драгметаллами, золотом, денежными ресурсами, драгоценностями, земельными угодьями, промышленными предприятиями и т. д.
На Парижской мирной конференции 1919 года, оценивая имущество только Армянской Апостольской Церкви, была зафиксирована цифра в более 19 млрд. французских франков. Например, конфискованный комплекс зданий, в котором находился Католикосат Киликии с 1293 по 1915 гг. занимает практически весь центр 70-тысячного города Козан (недалеко от Аданы).
Личное имущество
Согласно закону, личное имущество армян должно было продаваться на аукционах, а вырученные деньги — храниться у местных властей, пока бывший владелец лично (доверенности не принимались!) не явится и не получит деньги. Естественно, что никто не вернулся: большинство сосланных были убиты. Да и на «аукционах» имущество продавалось за бесценок.
Проводимые ликвидационными комиссиями «аукционы» явились механизмом материального поощрения особо отличившихся в осуществлении депортации и убийств местных госслужащих, партактивистов и банд погромщиков. Личное имущество армян — мебель, посуда, домашняя утварь, за символическую плату фактически раздавалась.
Но цинизм этой ситуации — когда с убийцами расплачивались имуществом убитых — на этом не заканчивался. Сами аукционы проводились в конфискованных армянских владениях. В Трапезунде, например, такие аукционы проводились в конфискованной и разграбленной армянской церкви.
Таким образом, Геноцид армянского народа вылился в еще и хорошо спланированный и организованный грабеж 2 миллионов человек: наверное, наиболее массовый в истории человечества. Константинопольский трибунал зафиксировал многочисленные случаи личного обогащения как повода для убийств армян. Неудивительно, что были зафиксированы случаи и банального воровства.
Наиболее известна история губернатора Диарбекира Мехмета Решида, который был пойман с 43 ящиками ювелирных украшений и двумя кейсами с драгоценными металлами. Эти конфискованные армянские ценности, которые губернатор должен был передать центральным властям, он попросту присвоил. В 1919 году под угрозой трибунала Мехмет Решид застрелился.
Турецкий историк Угур Унгор, оценивая масштабы конфискованной армянской торгово-промышленной и финансовой инфраструктуры, пришел к выводу, что создание государственной турецкой экономики Ататюрком было бы невозможно без конфискованной у армян собственности. Это неудивительно, ведь армянам принадлежало более четверти турецкой экономики.
Так что о размере конфискованной собственности армян можно только догадываться.
Арам ПЕТРОСЯН
Источник — voskanapat.info
Напомним, что в 1917г. 29-го декабря Совет Народных Комиссаров Советской России подписал Декрет о «Турецкой Армении» (Западная Армения), которым было признано право свободного самоопределения армян «Турецкой Армении», вплоть до полной независимости. А 19-го января 1920 г. на Парижской конференции Верховный Совет Союзных Держав де-факто 11-го мая 1920 г. на конференции в Сан Ремо де-юре признал ее независимым и суверенным государством. По Севрскому мирному договору в соответствии с Арбитражным решением Вудро Вилсона 22-го ноября 1920г. граница между Арменией и Турцией была окончательно определена,и турецко-армянская международная граница была впоследствии установлена с учетом различных географических, демографических, этнических и исторических факторов.
Следует отметить, что ООН не признала Западную Армению, потому что она окупирована Турцией.
Напомним, что с 1894-го по 1923-ий год, на оккупированных территориях Западной Армении коренной народ Армении подвергся геноциду.