Այսօր, երբ միջազգային հարթակներում և տարբեր պետությունների ներքաղաքական քննարկումներում շարունակվում են բանավեճերը Հայերի ցեղասպանության ճանաչման և տարբեր երկրների որդեգրած դիրքորոշումների շուրջ, անհրաժեշտ է վերադառնալ պատմական փաստերի ժամանակագրությանն ու իրավական հիմքերին։ Կա մի հիմնարար փաստաթղթային ճշմարտություն, որը հաճախ անտեսվում կամ լռության է մատնվում. Հայերի ցեղասպանությունն առաջին հերթին ճանաչվել է հենց այն պետության կողմից, որի հովանու ներքո այդ հանցագործությունը ծրագրվել և իրականացվել է։
Իրավական նախադեպ․ Կոստանդնուպոլսի ռազմական ատյանները
1919–1920 թվականներին Օսմանյան կայսրության արտակարգ ռազմական դատարանները Կոստանդնուպոլսում անցկացրին մի շարք դատավարություններ՝ ընդդեմ երիտթուրքական վարչակարգի առանցքային գործիչների՝ Թալեաթի, Էնվերի, Ջեմալի, Նազըմի և այլոց։ Նրանք մեղադրվում էին պետության կողմից կազմակերպված զանգվածային կոտորածների և տեղահանությունների համար և դատապարտվեցին մահապատժի՝ հեռակա կարգով։
Այս դատավարությունները միայն քաղաքական հայտարարություն չէին. դրանք հանցագործության իրավական ճանաչում և պաշտոնական դատավճիռ էին։ Դատավարությունների արձանագրությունները, որոնք հրապարակվել են Օսմանյան կառավարության պաշտոնաթերթ Takvim-i Vekayi-ում, ապացուցում են, որ տեղի ունեցած իրադարձությունները պատերազմի սովորական հետևանք չէին, այլ պետության մակարդակով կանխամտածված և համակարգված գործողություն։
Ժամանակագրական առաջնահերթություն
Այս իրավական ակտը տեղի ունեցավ դեռևս այն ժամանակ, երբ միջազգային հանրությունը չէր սկսել քննարկել այս հարցը։
Դա տեղի ունեցավ մինչև այն, երբ Ռաֆայել Լեմկինը շրջանառության մեջ դրեց «ցեղասպանություն» եզրույթը և հասավ դրա միջազգային իրավական ճանաչմանը, ինչպես նաև տասնամյակներ առաջ, քան Կիպրոսը (1982 թ.) դարձավ առաջին պետությունը, որը պաշտոնապես ճանաչեց հայերի տեղահանությունն ու կոտորածները որպես ցեղասպանություն։
Արևմտյան Հայաստանի կառավարության պահանջը Թուրքիայի Հանրապետությունից չի պահանջում ստեղծել նոր իրավական կամ պատմական ճշմարտություն։ Այն պահանջում է միայն ճանաչել իր իրավահաջորդի՝ Օսմանյան կայսրության ստանձնած իրավական պատասխանատվությունն ու դատարանի վճիռը, ինչպես նաև ապահովել հայերի իրավունքների իրականացումը՝ թե՛ որպես բնիկ ժողովրդի, թե՛ Արևմտյան Հայաստանի տարածքի՝ որպես պետության ճանաչման առումով։
Քաղաքական հետևանքներն ու ներկայիս հրամայականը
Թեև Մուստաֆա Քեմալի ղեկավարությամբ ձևավորված Թուրքիայի Հանրապետությունը հրաժարվեց այս իրավական ժառանգությունից և որդեգրեց ժխտողականության քաղաքականություն, պատմական և իրավական փաստի ուժը մնում է անփոփոխ։
Հայկական կողմի դիրքորոշումը միջազգային կառույցներում, ինչպես նաև գիտական և հասարակական քննարկումներում առավել հիմնավոր ներկայացնելու համար անհրաժեշտ է առանձնակի ուշադրություն դարձնել հենց մեղքի ընդունման փաստին։ Երբ հանցագործության իրականությունն ապացուցվում է ոչ միայն զոհի վկայություններով, այլև հենց հանցագործ պետության պաշտոնական դատավճիռներով, այն դառնում է բացարձակ և անհերքելի։
Այս երկու պատմական փաստաթղթերը անմիջականորեն առնչվում են Հայերի ցեղասպանության պատմությանը։ Ստորև ներկայացվում է դրանց մանրամասն նկարագրությունը։
Առաջին լուսանկար (Takvim-i Vekayi)
Այս փաստաթուղթը Օսմանյան կայսրության պաշտոնաթերթ Takvim-i Vekayi-ի (թիվ 2189) էջն է, որը հրապարակվել է 1915 թվականի հունիսի 1-ին (օսմանյան օրացույցով՝ 1331 թվականի հունիսի 1)։
Բովանդակությունը.
Ձախ սյան ստորին հատվածում տպագրված է հայտնի «Տեղահանության մասին օրենքը» (Tehcir Kanunu), որի պաշտոնական անվանումն է. «Ժամանակավոր օրենք պատերազմի ժամանակ կառավարության հրամաններին չհնազանդվողների նկատմամբ բանակի կողմից ձեռնարկվելիք միջոցների մասին» (Vakt-i Seferde Hükûmete Karşı Gelenler Cihet-i Askeriyece İttihaz Olunacak Tedabir Hakkında Kanun-ı Muvakkat)։
Կապը ցեղասպանության հետ
Սա հենց այն օրենքի և հրամանի տեքստն է, որի հիման վրա Օսմանյան կառավարությունը (երիտթուրքական վարչակարգը) կազմակերպեց Արևմտյան Հայաստանի հայերի զանգվածային տեղահանումն ու բնաջնջումը դեպի Սիրիայի անապատներ։
Օրենքը ռազմական հրամանատարությանը լիազորում էր «տեղահանել» յուրաքանչյուր անձի կամ բնակչության, որը կհամարվեր պետության անվտանգության համար վտանգ ներկայացնող։
Երկրորդ լուսանկար (Vakit)
Այս լուսանկարում պատկերված է Օսմանյան կայսրության մեկ այլ հայտնի օրաթերթ՝ Vakit («Ժամանակ»)։
Բովանդակությունը.
Թերթի այս համարը հրապարակվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո՝ 1918–1919 թվականների զինադադարի շրջանում։ Էջում ներկայացված են պատերազմի տարիներին կատարված հանցագործություններին առնչվող օսմանյան պաշտոնյաների և կառավարության անդամների լուսանկարները։
Կապը ցեղասպանության հետ
Այդ ժամանակաշրջանում Ստամբուլում ստեղծվել էին ռազմական դատարաններ՝ քննելու երիտթուրքերի (Միություն և առաջադիմություն կուսակցության) ղեկավարների հանցագործությունները, մասնավորապես՝ հայերի կոտորածների և տեղահանությունների կազմակերպումը։
Այս թերթերը պարբերաբար հրապարակում էին դատավարությունների մանրամասները, մեղադրական եզրակացությունները և հանցագործությունների կազմակերպիչների լուսանկարները։
http://www.western-armenia.eu/news/Actualite/2017/GENESE_DU_GENOCIDE-VF-28.04.2013.pdf
Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության նախագահ
Արմենակ Աբրահամեանի