**Լռությունը, որ դեռ չի մարում․ Դերսիմ 1938-ի ծանր ժառանգությունը**
Պատմությունը երբեմն չի ավարտվում անցյալում։ Այն շարունակում է ապրել մարդկանց հիշողության մեջ՝ որպես անջնջելի ցավ, որպես ծանր բեռ, որ սերունդները կրում են լուռ։ Դերսիմի դեպքում այս ճշմարտությունը դառնում է գրեթե անխուսափելի օրենք։
Ասում են՝ յուրաքանչյուր դերսիմցու կյանքում կա մի կոտորածի պատմություն։ Երեխա, երիտասարդ, մեծահասակ կամ տարեց՝ անկախ տարիքից, 1938 թվականը նրանց հիշողության մեջ ապրում է որպես սուր, չմարող ցավ։ Նույնիսկ նրանք, ովքեր չեն ապրել այդ տարիները, կրում են այդ հիշողության ծանրությունը՝ փոխանցված ընտանիքների ներսում, սերնդեսերունդ։
Այս հիշողությունը սովորական պատմություն չէ։ Այն այնպիսի բեռ է, որը մարդը դժվարությամբ է տանում ողջ կյանքի ընթացքում։ Ոչ ոք չէր ցանկանա ապրել նման հիշողության հետ, բայց այն մնում է՝ որպես ճակատագրի մի մաս։
Պատմություններից մեկը՝ ամենախոր հետքը թողած, փոխանցվել է ընտանիքի ներսում՝ ծնողներից երեխաներին, մայրենի լեզվով՝ զազայերեն։ Դա մի պատմություն է 1938 թվականի հուլիսից՝ Դերսիմի շիկացած ամառներից մեկից, երբ վախը դարձել էր առօրյա, իսկ անորոշությունը՝ մշտական ուղեկից։
Գյուղերում մարդիկ սպասում էին անհայտի։ Զինվորականների շարժը, անցնող ջոկատները, հեռվից լսվող կրակոցները՝ ամեն ինչ լցված էր լարվածությամբ։ Բոլորը գիտեին՝ ինչ է տեղի ունենում, և այդ գիտակցումն արդեն բավական էր վախենալու համար։
Մի օր զինվորականները գյուղ բերեցին մի խումբ մարդկանց՝ կանայք ու երեխաներ, առանց տղամարդկանց։ Նրանց ժամանակավորապես բաժանեցին գյուղի տներին՝ զգուշացնելով, որ եթե որևէ մեկը պակասի, տանտերերն են պատասխան տալու։ Այդ մարդիկ արդեն գիտեին իրենց ճակատագիրը։ Նրանք հավատ չունեին, որ իրենց ընտանիքի տղամարդիկ կենդանի են մնացել։ Նրանք զգում էին՝ իրենց հերթն է։
Այդ օրերին նրանք իրենց հետ բերած թանկարժեք իրերն ու սրբազան հիշատակները վստահում էին տանտերերին՝ մի վերջին հույսով, որ գուցե ինչ-որ մեկը փրկվի, գուցե ինչ-որ բան մնա։
Մի քանի օր անց զինվորները վերադարձան։ Կանանց ու երեխաներին տարան գյուղից դուրս։ Եվ հետո… լռություն, որ կոտրվեց միայն կրակոցների աղմուկով։ Ձայներ, որոնք լեռներից արձագանքում էին՝ պատմելով այն, ինչ ոչ ոք չէր ուզում տեսնել, բայց բոլորը հասկանում էին։
Մի շաբաթ անց, երբ մարդիկ համարձակվեցին մոտենալ, նրանց առաջ բացվեց սարսափելի տեսարան։ Ամառվա շոգի տակ մնացած մարմինները, լռությունը, և այն գիտակցումը, որ այս ամենը իրական է եղել։
Այս պատմությունները պարզապես անցյալի նկարագրություն չեն։ Դրանք հիշողություններ են, որոնք ապրում են մինչ այսօր։ Դերսիմի 1938-ը ոչ միայն պատմական տարեթիվ է, այլ՝ ապրող ցավ, որը ձևավորել է հազարավոր մարդկանց ինքնությունն ու հիշողությունը։
Այսպիսի պատմություններն են, որ ստիպում են հասկանալ՝ պատմությունը միայն թվեր ու փաստեր չէ։ Այն մարդկային ճակատագրեր են, որոնք երբեք ամբողջությամբ չեն լռում։