Լռութիւնը, որ դեռ չի մարիր․ Տերսիմ 1938-ի ծանր ժառանգութիւնը
Պատմութիւնը երբեմն չի վերջանար անցեալին մէջ։ Ան կը շարունակէ ապրիլ մարդոց յիշողութեան մէջ՝ որպէս անջնջելի ցաւ, որպէս ծանր բեռ, որ սերունդները կը կրեն լուռ։ Տերսիմի պարագային այս ճշմարտութիւնը կը դառնայ գրեթէ անխուսափելի օրէնք։
Կ’ըսուի՝ իւրաքանչիւր տերսիմցիի կեանքին մէջ կայ կոտորածի մը պատմութիւն։ Երեխայ, երիտասարդ, մեծահասակ կամ տարեց՝ անկախ տարիքէն, 1938 թուականը անոնց յիշողութեան մէջ կը շարունակէ ապրիլ որպէս սուր, չմարող ցաւ։ Նոյնիսկ անոնք, որոնք չեն ապրած այդ տարիները, կը կրեն այդ յիշողութեան ծանրութիւնը՝ փոխանցուած ընտանիքներուն մէջ, սերունդէ սերունդ։
Այս յիշողութիւնը սովորական պատմութիւն մը չէ։ Ան այնպիսի բեռ մըն է, որ մարդը դժուարութեամբ կը կրէ իր ամբողջ կեանքին ընթացքին։ Ոչ ոք պիտի ուզէր ապրիլ նման յիշողութեան հետ, բայց ան կը մնայ՝ որպէս ճակատագիրի մաս մը։
Պատմութիւններէն մէկը՝ ամէնէն խոր հետք ձգածը, փոխանցուած է ընտանիքին ներսը՝ ծնողներէն զաւակներուն, մայրենի լեզուով՝ զազայերէն։ Ասիկա պատմութիւն մըն է 1938-ի Յուլիսէն՝ Տերսիմի կիզիչ ամառներէն մէկուն, երբ վախը դարձած էր առօրեայ, իսկ անորոշութիւնը՝ մշտական ուղեկից։
Գիւղերուն մէջ մարդիկ կը սպասէին անյայտին։ Զինուորական շարժումներ, անցնող ջոկատներ, հեռուէն լսուող կրակոցներ՝ ամէն ինչ լեցուած էր լարուածութեամբ։ Բոլորը գիտէին՝ ինչ կը պատահէր, եւ այդ գիտակցութիւնը արդէն բաւարար էր վախնալու համար։
Օր մը զինուորականները գիւղ բերին խումբ մը մարդիկ՝ կանայք եւ երեխաներ, առանց տղամարդոց։ Անոնց ժամանակաւորապէս բաժնեցին գիւղի տուներուն մէջ՝ զգուշացնելով, որ եթէ մէկը պակսի, տանտէրերը պիտի պատասխան տան։ Այդ մարդիկ արդէն գիտէին իրենց ճակատագիրը։ Անոնք հաւատք չունէին, որ իրենց ընտանիքի տղամարդիկ կենդանի մնացած են։ Անոնք կը զգային՝ իրենց հերթն է։
Այդ օրերուն անոնք իրենց հետ բերած թանկարժէք իրերն ու սրբազան յիշատակները կը վստահէին տանտէրերուն՝ վերջին յոյսով մը, թէ կրնայ ըլլալ ինչ-որ մէկը փրկուի, և ինչ-որ բան պիտի մնայ։
Քանի մը օր ետք զինուորները վերադարձան։ Կանանց ու երեխաները դուրս հանեցին գիւղէն։ Եւ ապա… լռութիւն մը, որ կոտրուեցաւ միայն կրակոցներու աղմուկով։ Ձայներ, որոնք լեռներուն մէջ կ’արձագանգէին՝ պատմելով այն, ինչ ոչ ոք կ’ուզէր տեսնել, բայց բոլորը կը հասկնային։
Շաբաթ մը ետք, երբ մարդիկ կը համարձակէին մօտենալ, իրենց առջեւ բացուեցաւ սարսափելի պատկեր մը։ Ամրան տաքութեան տակ մնացած մարմիններ, լռութիւն, եւ այն գիտակցութիւնը, որ այս բոլորը իրական եղած է։
Այս պատմութիւնները պարզապէս անցեալի նկարագրութիւններ չեն։ Անոնք յիշողութիւններ են, որոնք կ’ապրին մինչեւ այսօր։ Տերսիմի 1938-ը ոչ միայն պատմական տարեթիւ մըն է, այլ՝ ապրող ցաւ մը, որ ձեւաւորած է հազարաւոր մարդոց ինքնութիւնն ու յիշողութիւնը։
Այսպիսի պատմութիւններն են, որ կը ստիպեն հասկնալ՝ պատմութիւնը միայն թիւեր ու փաստեր չեն։ Ան մարդկային ճակատագիրներ են, որոնք երբեք ամբողջութեամբ չեն լռեր։